تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «1»
سَبَّحَ لِلَّهِ: به پاکى و پاکيزگى ياد کرد خداى را، ما فِي السَّماواتِ: آنچه در آسمانهاست از مجردات علويه، وَ ما فِي الْأَرْضِ: و آنچه در زمين است از موجودات سفليه.
تبصره: علما و مفسرين را در تسبيح موجودات علوى و سفلى دو قول است:
قول اول: تسبيح خالى؟؟؟، يعنى هر ذره‌اى از ذرات موجودات، به لسان حال ندا کنند در عالم، بر وجود صانع حکيم عليم که ايجاد و ابداع فرموده آنها را، و به زبان بى‌زبانى فقر ذاتى خود و غناى ذاتى خالق را گويا هستند. حاصل آنکه جميع مصنوعات و ممکنات به صفات و لوازم و آثارشان، دالند بر صانع و خالق ايشان، و تنزيه او از صفاتى که مستلزم عجز و نقصان است. پس سکون زمين و برودت و جريان آب و قيام درختان و نمو نباتات و جريان بادها و سقوط ابنيه و سوزندگى آتش و صوت صاعقه، هر يک دالند بر تسبيح و تنزيه خالق از صفات امکانى و حدوث. عياشى- از حضرت باقر عليه السّلام سؤال شد آيا تسبيح کند درخت خشک؟ فرمود: بلى آيا نشنيدى چوب خانه چگونه شکسته شود، اين تسبيح آنست. مراد آنکه شکستن ديوار و چوب، به واسطه حدوث تغيير در آن، و فناى آن ندائى است به لسان حال بر موجد و مبقى، و تنزيه او از عوارضات و حوادث و تغيرات.
قول دوم- تسبيح مقالى و ارادى، آنکه هر طبقه‌اى از حيوان و نبات و جماد، داراى شعور و ادراک، و هر دسته به لغتى تسبيح کنند ذات سبحانى را، و ما نمى‌فهميم، چنانچه بسيارى از کلام مردم را که لغات آنها را هيچ ندانيم، گمان کنيم مانند صداى طيور است، و تعجب داريم از فهميدن آنها کلام يکديگر را؛ و احاديث آل عصمت عليهم السّلام نيز دال است بر آن از جمله:
1- در اکمال الدين- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود:
حضرت داود هر وقت زبور مى‌خواند، باقى نمى‌ماند نه کوهى و نه سنگى و نه پرنده‌اى مگر آنکه جواب مى‌داد او را.
جلد 13 - صفحه 143
بحار- از خرايج نقل نمايد که حضرت سيد الشهدا عليه السّلام در حال کوچکى، صداى عده‌اى از پرندگان را بيان فرمايد و در آخر فرمايد: ما خلق اللّه من شى‌ء الّا و له تسبيح بحمد ربّه: خلق نفرمود خدا چيزى را، مگر آنکه براى او است تسبيح پروردگارش. بعد تلاوت نمود: وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ.
وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ: و اوست غالب در حکم نمودن که به هيچ وجه مغلوب نگردد، درست کار که خلل در افعال او راه نيابد، و تمام افعال او بر وجه حکمت و مصلحت است. اين کلام در اينجا به جهت استفتاح سوره است به تعظيم او سبحانه از روى تسبيح و تقديس و تکريم مانند استفتاح به بسم اللّه.