تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى کَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْ‌ءٍ مِمَّا کَسَبُوا وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ (264)
بعد از آن نهى صريح در ابطال صدقات مى‌فرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد به خدا و معتقدات حقه ايمانيه، لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ: باطل نکنيد و فاسد مسازيد اجر و ثواب صدقات خود را، بِالْمَنِّ وَ الْأَذى: به منت گذاردن و اذيت نمودن به فقير به سرزنش نمودن يا روى ترش کردن.
تنبيه: علامه انصارى رحمه الله در رسائل، بيانى در معنى ابطال فرموده
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 375.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 481
به اينکه: حقيقت ابطال به مقتضاى باب افعال، احداث بطلان است در عمل صحيح، و قرار دادن آن را باطل، و آيه شريفه به اين معنى راجع شود لنهى از قرار دادن عمل را لغو که اثرى بر آن مترتب نگردد، مانند معدوم بعد از آنکه چنين نبوده به جهت نهى در تعقيب آن به منت و اذيت و مفاد آيه قبل ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذىً.
نزد بعضى چون (منّ و اذى) مشترکند در غيظ و کدورت، پس مبطل صدقه باشد، زيرا صدقه با اين وصف بر وجه اخلاص نباشد. اينست معنى بطلان چه هر که توطين نفس خود کند بر طاعت خدا و طلب رضاى او، هر آينه صادر نشود از او مگر خيرات، لذا اعطاى سائل نمايد به طيب نفس و يا رد کند به احسن وجه و بگويد خدا توسعه دهد و روزى فرمايد تو را. و اگر فقير سوء کلام يا جسارتى از او سر زد عفو نمايد و مؤاخذه نکند. و قول معروف اشاره به حسن رد و مغفرت اشاره به عفو ادب سائل است؛ چنانچه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: اذا لم تسعوا النّاس باموالکم فسعوهم باخلاقکم: «1» هرگاه توسعه ندهيد مردم را به مالهاى خود، پس گشايش نمائيد آنها را به اخلاق خود.
بعد از آن براى کيفيت ابطال اجر صدقه مثلى بيان فرمايد: کَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ: مانند ابطال آن کسى که از طريق اخلاص منحرف شده انفاق کند مال خود را براى نمودن به مردمان نه براى رضاى ملک منان. وَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ: و حال آنکه ايمان نياورد به خدا و روز قيامت، زيرا اگر به خدا ايمان داشتى صدقه براى رضاى او دادى نه براى نشان دادن به مردم، و اگر به قيامت معتقد بودى معامله براى ثواب اخروى نمودى نه عوارض دنيوى. فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوانٍ: پس مثل اين منافق مرائى در انفاق مانند سنگ خاره املس است، عَلَيْهِ تُرابٌ: که بر آن سنگ خاک خشک باشد. فَأَصابَهُ وابِلٌ: پس برسد به آن سنگ باران شديد بزرگ قطره، فَتَرَکَهُ صَلْداً: پس شسته باشد آن خاک را از
«1» المحجة البيضاء، جلد 3، صفحه 330 (با مضمون مشابه)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 482
آن سنگ به قسمى که هيچ اثرى باقى نباشد و بکلى پاک کرده باشد.
وجه تمثيل: آنکه صفوان مثل منافق، و خاک بر آن مثل انفاق او که به ريا نموده مانند قطرات باران عذاب از سحاب ربانى بر آن ريزان گردد، آثار آن نفقات محو گشته سنگى بى‌حاصل بماند و تمام اعمال اهل ريا همين حال را دارد، چون از خلوص خالى باشد.
لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْ‌ءٍ: قادر نباشند اين منفقين مرائى بر ثواب چيزى، مِمَّا کَسَبُوا: از آنچه کسب کرده باشند، يعنى به ريا تصدق نموده.
مراد آنست که به آن صدقه ريائى منتفع نشوند و ثواب آن را نيابند در روز قيامت. وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ: و خداوند راه ننمايد گروه کافران را طريق بهشت و اعطاى ثواب به سبب آنکه کفر به آن محيط شد، و آن مانع استحقاق ثواب در انفاق است. يا راه ننمايد به خير و ارشاد گروه کافران را به لطفى که ايشان را مجبور نمايد بر فعل طاعت، زيرا منافى حکمت و نقض غرض خواهد بود.
تبصره: وضع کافرين در موضع مرائين تشديد عظيم است نسبت به مرائى و اشعار بر آنکه ريا و شرک و کفر از يک وادى هستند، و احاديث بسيار در مذمت آن وارد شده:
1- در کتاب کافى- قال ابو عبد اللّه عليه السّلام: کلّ رياء شرک، انّه من عمل للنّاس کان ثوابه على النّاس و من عمل للّه کان ثوابه على اللّه «1» فرمود حضرت صادق عليه السّلام: هر ريائى شرک است و بدرستى که هر که عملى نمايد براى مردم، باشد ثواب او بر مردم، و هر که عمل کند براى خدا مى‌باشد ثواب او بر خداى تعالى.
2- قال الرّضا عليه السّلام: ويحک يابن عرفة اعملوا لغير رياء و لا سمعة فانّه من عمل لغير اللّه و کلّه اللّه الى ما عمل، ويحک ما عمل احد عملا الّا رادّه اللّه به ان خيرا فخير و ان شرّا فشر «2». فرمود حضرت
«1» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الرياء، حديث سوم و پنجم (جلد 2 صفحه 293.
«2» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الرياء، حديث سوم و پنجم (جلد 2 صفحه 294)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 483
رضا عليه السلام: واى بر تو اى ابن عرفه، بجا آوريد عمل را بدون رياء و سمعه، پس بدرستى که هر که عملى نمايد براى غير خدا، واگذارد او را با عملش. واى بر تو، نيست هيچ عملى که کسى بجا آورد مگر آنکه ظاهر فرمايد خدا به آن عمل را اگر خير باشد جزاى اثر او خير، اگر شر باشد پس اثر او شر خواهد بود.
3- در امالى- ابن بابويه در ذيل حديثى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد: فاتّقوا اللّه و اجتنبوا الرّياء فانّه شرک باللّه انّ المرائى يدعى يوم القيمة باربعة اسماء يا کافر يا فاجر يا غادر يا خاسر حبط عملک و بطل اجرک و لا خلاق لک اليوم فالتمس اجرک ممّن کنت تعمل له «1». پس بترسيد خدا را و اجتناب کنيد رياء را، بدرستى که ريا شرک به خداست. بتحقيق مرائى روز قيامت به چهار اسم خوانده شود: اى کافر، اى معصيت کار، اى مکار، اى زيانکار حبط گرديد عمل تو و باطل شد اجر تو و نجات براى تو نيست، پس بخواه اجر خود را از کسى که براى او نمودى.