اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تُبطِلُوا صَدَقاتِکُم بِالمَن‌ِّ وَ الأَذي کَالَّذِي يُنفِق‌ُ مالَه‌ُ رِئاءَ النّاس‌ِ وَ لا يُؤمِن‌ُ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ فَمَثَلُه‌ُ کَمَثَل‌ِ صَفوان‌ٍ عَلَيه‌ِ تُراب‌ٌ فَأَصابَه‌ُ وابِل‌ٌ فَتَرَکَه‌ُ صَلداً لا يَقدِرُون‌َ عَلي شَي‌ءٍ مِمّا کَسَبُوا وَ اللّه‌ُ لا يَهدِي القَوم‌َ الکافِرِين‌َ (264)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا خطاب بمؤمنين است که شما مثل کافرين نباشيد که اعمال و افعال و خيرات و عبادات آنها بي‌اثر و بي‌فائده باشد چنانچه ثابت و محقق شده که شرط صحت کليه عبادات ايمان است پس غير مؤمن غير معتقد بعقائد حقه کليه عباداتش باطل و هباء منثورا است وَ قَدِمنا إِلي ما عَمِلُوا مِن عَمَل‌ٍ فَجَعَلناه‌ُ هَباءً مَنثُوراً فرقان آيه 25، عملي که ميکنيد مراعات شرائط صحت آن را بنمائيد.
لا تُبطِلُوا صَدَقاتِکُم بِالمَن‌ِّ وَ الأَذي مسئله ايست بسيار مشکل و محتاج بتوضيح است و آن اينست که اعمال شرعيه و وظائف دينيه اقسامي است يک قسم تعبّديات است که قصد قربت و خلوص در آنها معتبر است و بدون آن فاسد است مثل نماز و روزه و حج و خمس و زکاة و ساير عبادات و اينکه قسم اگر مورد نهي واقع شده مثل صلوة خائض و صوم عيدين و زکاة و خمس بمتجاهر بفسق و نحو اينها فاسد ميشود زيرا که در اصول فقه ثابت شده که نهي در عبادات موجب فساد است
جلد 3 - صفحه 41
و ممکن نيست تقرّب بمنهي عنه، و يک قسم معاملات است مثل بيع و صلح و امثال اينها اگر نهي تعلّق بذات معامله گرفته مثل لا تبع ما ليس عندک مقتضي فساد است و استفاده شرطية و مانعية از او ميکنيم.
و اگر نهي بواسطه امر خارجي باشد مثل لا تبع وقت النداء که براي اقامه جمعه و ترک اشتغال بمنافيات آنست اينکه و لو حرام و معصيت است لکن موجب بطلان نيست يعني معامله صحيح است و ظاهرا صدقات مندوبه از اينکه قبيل باشد زيرا منهي عنه من و اذي است و صدقه مشتمله بر من و اذي نفس صدقه حرام نيست که باطل و فاسد باشد تا بتوانيم بگوئيم اصلا فقير مالک نميشود و معطي حق رجوع دارد و از ملکش خارج نميشود، پس بطلان در اينجا بمعني نفي ثواب آن است يعني ثواب و اجر ندارد.
بلي اگر نهي بذات صدقه تعلق بگيرد موجب فساد است مثل صدقه از مال حرام، سرقت، زنا، ربا و امثال اينها که فقير مالک نميشود و بايد آن را رد کند و همين نکته را از تشبيه و تمثيل در آيه استفاده ميتوان نمود.
کَالَّذِي يُنفِق‌ُ مالَه‌ُ رِئاءَ النّاس‌ِ که مرائي فاسق و عاصيست و رياء در کليه اعمال که بصورت عبادت جلوه ميدهد و اظهار ميکند که براي خداي است و قربة الي اللّه است حرام است بلکه شرک خفي نام ميگذارند بلکه از شرک جلي بدتر است زيرا علاوه بر شرک نفاق هم هست، و آيات و اخبار در حرمت آن بسيار است و از براي ريا اقساميست که در عروة الوثقي مذکور است قريب ده قسم که اکثر آن موجب بطلان عبادت ميشود.
وَ لا يُؤمِن‌ُ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ بعضي توهّم کردند که از اينکه جمله استفاده ميشود که مرائي ايمان بخدا و روز جزا ندارد و اشکال کردند که چه بسيار از مؤمنين عمل ريايي از آنها صادر ميشود.
جلد 3 - صفحه 42
لکن اينکه توهّم فاسد است زيرا اينکه جمله عطف است بر الّذي که موصول است و مدخول کاف است و خود يک مثل مستقل است کانّه ميفرمايد که من و اذي در صدقه مثل انفاق ريايي است و مثل عمل غير مؤمن بخدا و قيامت است، همين نحوي که مرائي و غير مؤمن عمل و انفاق آنها باطل و بي‌اثر است، انفاق مقرون بمن‌ّ و اذي هم باطل است نه اينکه هر مرائي غير مؤمن باشد.
فَمَثَلُه‌ُ کَمَثَل‌ِ صَفوان‌ٍ عَلَيه‌ِ تُراب‌ٌ اينکه مثل براي سه طايفه است: معطي صدقه مقرونه بالمن‌ّ و الاذي، مرائي در انفاق، کافر بخدا و روز جزاء.
صفوان عبارت از سنک صلب است که زير خاک باشد و زارع و برزگر در آن خاک بزر افشاني کند باميد ثمره.
فَأَصابَه‌ُ وابِل‌ٌ وابل باران تنديست که سيل خيز است که آن خاک و بزر در آن خاک را بشويد و از بين ببرد و اثري از آنها باقي نگذارد.
فَتَرَکَه‌ُ صَلداً صلد سنگ شسته که هيچ غباري بر او نباشد فقط بعد از باران سنگ شسته شده بجا مانده. من‌ّ و اذي و رياء و کفر مثل همان باران تند است که صدقه و انفاق و عمل را بکلي نابود ميکند.
لا يَقدِرُون‌َ عَلي شَي‌ءٍ مِمّا کَسَبُوا که اينکه سه طايفه: معطي صدقه، منفق مرائي، کافر. قدرت بر نفعي و استفاده‌اي از علم خود ندارند چنانچه برزگر هم قدرت برگشت خود ندارد چون تمام نابود صرف ميشود.
وَ اللّه‌ُ لا يَهدِي القَوم‌َ الکافِرِين‌َ مراد کفّاري هستند که قابل هدايت نباشند و الّا چه بسيار از کفار که هدايت شدند و بشرف اسلام مشرف گشتند و ممکن است مراد جميع کفار باشند يعني مادامي که عنوان کفر بر او صادق است هدايت نيافته اگر از تحت اينکه عنوان خارج شود و معنون بعنوان اسلام و ايمان شد مورد هدايت خواهد شد.
43