کلمه «امى»، منسوبِ کلمه «ام» است. اطلاق اين کلمه بر مردم مکّه، يا از آن جهت است که مکّه، امّ القرى است، يا از آن جهت که در زبان عربى به کسانى که خواندن و نوشتن را نمى‌دانند، «امى» مى‌گويند، زيرا مثل روزى هستند که از مادر متولّد شده‌اند.
در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: چون مردم مکّه، کتاب و رهبر آسمانى نداشتند، خداوند نسبت امّى به آنان داده است وگرنه برخى از آنها توان نوشتن داشتند. «3»
«يُزَکِّيهِمْ»، از مصدر «تزکيه» و ريشه آن، «زکات» به معناى رشد و نموّ همراه با خير و برکت است. يعنى پيامبر مأمور است تا اخلاق زشت را از ميان مردم بردارد و اخلاق نيکو را در ميان آنان رواج دهد تا به رشد و کمال رسند.
مراد از «حکمت» در اينجا همان معارف و حقايقى است که از آيات قرآن بر مى‌آيد و با تغيير
«1». منافقون، 8.
«2». فصّلت، 41.
«3». تفسير نورالثقلين.
جلد 10 - صفحه 26
نگرش انسان به جهان و دادن بينش صحيح به او، زمينه‌هاى سعادت او را فراهم مى‌سازد.
چنانکه منکران خدا مى‌گفتند: «ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا» «1» زندگانى ما محدود به همين دنياست. اما خداوند، حقيقت را چيز ديگرى معرفى مى‌کند و مى‌فرمايد: «ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ» «2»، اين دنيا، جز بازى و سرگرمى نيست و زندگانى واقعى در آخرت است. «3»
«حکمت»، جداى از «کتاب» نيست، بلکه يکى از اوصافِ آن است، چنانکه در جاى ديگر مى‌فرمايد: «وَ الْقُرْآنِ الْحَکِيمِ» «4» و خداوند نيز، کتاب و حکمت را در کنار هم، بر پيامبر نازل کرده است: «وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ» «5». بنابراين مراد از تعليم کتاب و حکمت که وظيفه پيامبر است، «يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ» تعليم قرآن سراسر حکمت است که به مردم بينشِ درست زندگى کردن را مى‌آموزد. «6»
در آيه 129 سوره بقره، حضرت ابراهيم عليه السلام از خداوند درخواست کرد که پيامبرى با چنين ويژگى‌هايى که در اين آيه مطرح شده را در ميان مردم مبعوث کند؛ در اين آيه استجابت آن دعا را مى‌بينيم. در حديث مى‌خوانيم که پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمود: «أنا دعوة أبى ابراهيم» يعنى من دعاى مستجاب شده پدرم ابراهيم هستم.
در آيه قبل، سخن از خداوندِ حکيم بود، در اين آيه، يکى از نشانه‌هاى حکمت خدا، بعثت پيامبر و يکى از دلايل بعثت انبيا تعليم حکمت به مردم معرفى شده است.
در قرآن، چهل و شش مرتبه از ضلالت و گمراهى و انحراف سخن به ميان آمده و در بيشتر موارد کلمه‌ى «ضَلالٍ» همراه با «مُبِينٍ» آمده و گاهى نيز تعبير به «ضَلالٍ کَبِيرٍ» «7» و «ضَلالٍ بَعِيدٍ» «8» شده است؛ با يک نگاه کوتاه در مى‌يابيم که پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله مردم را:
از فرزند کشى به فرزند دوستى،
از جهل به علم،
«1». جاثيه، 24.
«2». عنکبوت، 64.
«3». تفسير الميزان.
«4». يس، 2.
«5». نساء، 113.
«6». تفسير الميزان.
«7». ملک، آيه 9.
«8». ابراهيم، 3.
جلد 10 - صفحه 27
از غارت اموال ديگران به ايثار و گذشت از اموال خود،
از رباخوارى به کسب و کار حلال،
از شرک به توحيد،
از تفرقه به وحدت،
از خرافات به حقيقت،
از ذلّت به عزّت،
و در يک کلام، از ضلالت به هدايت رهنمون ساخت.
چنانکه جعفر بن ابيطالب، در نزد نجاشى پادشاه حبشه، در وصف پيامبر اسلام گفت: ما مردمى بوديم که بت مى‌پرستيديم، مردار مى‌خوريم، کارهاى زشت انجام مى‌داديم، رشته خويشاوندى را بريده بوديم، حق همسايگان را رعايت نمى‌کرديم، افراد قوى به افراد ضعيف رحم نمى‌کردند و ... تا اين که خداوند پيامبرى از ميان ما برانگيخت و او ما را به ارزش‌هاى انسانى فرمان داد. «وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ»
سؤال: آيا پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله تنها بر امّيين و مردم حجاز و عربها مبعوث شده است؟
پاسخ: حضرت محمّد صلى الله عليه و آله در ميان مردم مکّه ظهور کرد و دعوت خود را از آنجا آغاز نمود، ولى نامه‌هايى که آن حضرت به پادشاهان ايران و روم و رؤساى قبايل مختلف فرستاد، بيانگر اين حقيقت است که دعوت آن حضرت، محدود به جزيرةالعرب و يا قوم عرب نبوده است.