سوره قبل با «سَبَّحَ» و اين سوره با «يُسَبِّحُ» آغاز شد، شايد نشان آن باشد که تسبيح براى خداوند، بوده و هست و خواهد بود.
شايد چهار صفتِ «الْمَلِکِ، الْقُدُّوسِ، الْعَزِيزِ، الْحَکِيمِ» در اين آيه، مقدمه آيه بعد باشد که مى‌فرمايد: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ ... اگر خداوند براى شما پيامبرى مى‌فرستد، به خاطر نياز خداوند به پرستش نيست، بلکه او حاکمى منزّه و مقتدر است و بعثت انبيا بر اساس حکمت اوست که انسان را از طريق تزکيه و خودسازى و تعليم و آموزش دين و حکمت، از ظلمات به نور برساند.
تسبيح خداوند، ريشه و اساس تمام عقايد و تفکرات صحيح اسلامى است:
توحيد، بر اساس تسبيح و منزّه دانستن خداوند از شرک است. «سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِکُونَ» «1»
عدل، بر اساس منزّه دانستن خداوند از ظلم است. «سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِينَ» «2»
نبوّت و امامت، بر اساس تسبيح خداوند است، يعنى خداوند منزّه است از اين که بشر را بدون راهنما و به حال خود واگذارد، بنابراين کسانى‌که مى‌گويند: خداوند وحى و راهنمايى نفرستاده است، در حقيقت او را به درستى نشناخته‌اند. «وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ» «3»
معاد، بر اساس تسبيح خداوند و منزّه دانستن او از کار عبث و بيهوده و باطل است. «رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَکَ» «4»، «أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ» «5»
آرى، اگر انسان خداوند را از هر عيب و نقص مبرّا دانست، عاشق و بنده‌ى او مى‌شود، از او پروا کرده و بر او توکل مى‌کند و روابط اجتماعى و حرکات و افعال خود را مطابق رضاى او تنظيم مى‌کند.
«1». طور، 43.
«2». قلم، 29.
«3». انعام، 91.
«4». آل عمران، 191.
«5». مؤمنون، 115.
جلد 10 - صفحه 22
اهميت و جايگاه تسبيح
در قرآن، هشت بار فرمان توکل، هشت بار فرمان استغفار، پنج بار فرمان عبادت، پنج بار فرمان ذکر و ياد خدا، دو بار فرمان تکبير و چند بار فرمان سجده آمده است، ولى فرمان تسبيح، شانزده مرتبه آمده است.
امام صادق عليه السلام از رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله روايت مى‌کند که آن حضرت فرمود: هرگاه بنده‌اى «سبحان الله» بگويد، هر آنچه در زير عرش قرار دارد همراه با او تسبيح گويند و به گوينده‌ى اين سخن، ده برابر پاداش داده مى‌شود و هرگاه «الحمد لله» بگويد، خداوند نعمت‌هاى دنيا را بر او ارزانى دارد تا زمانى که با خداوند ملاقات کند و آنگاه نعمت‌هاى آخرت بر او ارزانى شود. «1»
تسبيح خداوند، نوعى تشکر از اوست. قرآن مى‌فرمايد: هرگاه فتح و پيروزى به سراغ شما آمد خدا را تسبيح گوييد. إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ ... فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ «2»
تسبيح خداوند، کفّاره کلماتى است که در مجالس گفته يا شنيده مى‌شود. در حديث مى‌خوانيم: رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگامى که از مجالس برمى‌خاستند، ذکر «سبحانک اللهم و بحمدک» را گفته و مى‌فرمودند: اين کلمه، کفّاره مجلس است. «انه کفارة المجلس»
تسبيح، وسيله نجات است. قرآن درباره حضرت يونس عليه السلام مى‌فرمايد: «فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ» «3» اگر او تسبيح‌گو نبود، براى هميشه در شکم ماهى ماندگار بود.
در حديث ديگرى مى‌خوانيم: هنگامى که انسان «سبحان الله» مى‌گويد، تمام فرشتگان بر او درود مى‌فرستند. «صلى عليه کل ملک» «4»
در سحرهاى ماه مبارک رمضان، سفارش به قرائت دعايى شده است که تمام جملات آن با «سبحان الله» آغاز مى‌شود: سبحان من يعلم جوارح القلوب ...، سبحان رب الودود ...
در حديث مى‌خوانيم: شخصى وارد خانه امام صادق عليه السلام شد و حضرت را در حال نماز ديد
«1». تفسيرالميزان، ج 10، ص 30.
«2». فتح، 1- 3.
«3». صافّات، 143.
«4». بحار، ج 93، ص 177.
جلد 10 - صفحه 23
که شصت مرتبه ذکر «سبحان الله» را تکرار فرمود يا مى‌خوانيم: امام صادق عليه السلام در حال سجده پانصد مرتبه ذکر «سبحان الله» را تکرار فرمودند. «1»
تسبيح موجودات
در جهان بينى الهى، پرستش و عبادت خداوند مخصوص انسان نيست، بلکه همه موجودات در حال پرستش‌اند.
شخصى از پيامبر صلى الله عليه و آله معجزه‌اى درخواست کرد. حضرت مقدارى ريگ از زمين برداشت و در دست گرفت و به درخواست پيامبر و اذن الهى، صداى تسبيح سنگريزه‌ها را شنيدند. «2»
رسول اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: چه بسيار مرکب‌ها که از راکب خود بهترند، زيرا بيشتر ذکر خدا مى‌گويند. «3»
درباره تسبيح موجودات هستى، به چند نکته بايستى توجه شود:
الف) قرآن، تسبيح موجودات را آگاهانه و از روى علم و شعور مى‌داند: «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ» «4»
ب) هرکسى نمى‌تواند تسبيح ساير موجودات را درک کند: «وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ» «5»
ج) تسبيح موجودات، گوناگون است. امام سجاد عليه السلام از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل فرمود که: مرغان در هر صبحگاه خداوند را تسبيح نموده و قوت روز خود را مسئلت مى‌نمايند. «6»
نظامى، در اين زمينه چنين سروده است:
خبر دارى که سياحان افلاک
چرا گردند گِرد مرکز خاک
چه مى‌خواهند، از اين منزل بريدن
که مى‌جويند، از اين محمل کشيدن
در اين محراب، معبودشان کيست
از اين آمد شدن، مقصودشان چيست
همه هستند سرگردان چو پرگار
پديد آينده خود را طلب‌کار
«1». وافى، ج 2، ص 157.
«2». تفسير الميزان، ج 13، ص 96.
«3». تفسير الميزان.
«4». نور، 41.
«5». اسراء، 44.
«6». تفسير الميزان.
جلد 10 - صفحه 24
حافظ شيرازى نيز مى‌فرمايد:
روشن از پرتو رويت، نظرى نيست که نيست
منّت خاک درت، بر بشرى نيست که نيست
ناظر روى تو صاحب نظرانند آرى
سرّ گيسوى تو در هيچ سرى نيست که نيست
حاجى سبزوارى صاحب کتاب منظومه، نيز مى‌گويد:
موسيى نيست که دعوى «انا الحق» شنود
ور نه اين زمزمه اندر شجرى نيست که نيست
مولوى نيز مى‌گويد:
جمله ذرّات عالم در نهان
با تو مى‌گويند روزان و شبان
ما سميعيم و بصير و باهشيم
با شما نامحرمان ما خامشيم