رسول گرامى اسلام در معراج مشاهده فرمود که فرشتگان براى کسانى‌که روز جمعه به نماز جمعه حاضر شوند و غسل جمعه کنند، طلب مغفرت مى‌نمايند و مى‌گويند: «اللهم اغفر للذين يحضرون صلاة الجمعة اللهم اغفر للذين يغتسئلون يوم الجمعة» «1»
جايگاه روز جمعه
در اسلام، در ميان روزها، روز جمعه از اهميّت خاصى برخوردار است و روايات در اين باره بسيار است که به برخى از آنها اشاره مى‌شود:
* پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: جمعه، سرور روزهاى هفته و داراى بزرگ‌ترين مرتبه در نزد
«1». مستدرک الوسائل، ج 6، ص 91.
جلد 10 - صفحه 38
خداوند متعال است. «1»
* جمعه، روز کمک به محرومان و فقراست. در حديث مى‌خوانيم که پرداخت صدقه و انفاق خود را در روز جمعه پرداخت کنيد. «2»
* جمعه، عيد مسلمانان است. «3»
* جمعه روز ظهور امام زمان عليه السلام و پايان غيبت آن حضرت است: «يخرج قائمنا يوم الجمعة» «4»
* در روز جمعه درهاى آسمان براى بالا رفتن اعمال بندگان باز مى‌شود. «5»
* پيامبر مى‌فرمايد: در روز جمعه خداوند کارهاى نيک را چند برابر و کارهاى زشت را محو مى‌کند، به درجات مؤمنان مى‌افزايد، دعاها را اجابت مى‌کند، بلاها را دور و حاجات مؤمنان را برآورده مى‌سازد. «6»
هرکس روز جمعه به زيارت قبر پدر و مادر يا يکى از آنها برود، گناهانش بخشيده و نام او در زمره نيکان نوشته مى‌شود. «7»
در روز جمعه، غسل جمعه را ترک نکنيد که سنّت پيامبر اسلام است و از بوى خوش بهره‌گيريد و لباس نيکو در بر کنيد. «8»
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: آيا به شما خبر دهم چه کسى اهل بهشت است؟ کسى که گرما و سرماى شديد او را از اعمال روز جمعه باز ندارد. «9»
در روز جمعه تا آنجا که توان داريد، کارهاى خير انجام دهيد. «و ليفعل الخير ما استطاع» «10»
براى کسى‌که در روز جمعه به نظافت پردازد و ناخن و موى سر و صورت خود را کوتاه کند و مسواک زند ... و به سوى نماز جمعه برود، هفتاد هزار فرشته او را بدرقه کنند و براى او استغفار و شفاعت نمايند. «11»
«1». وسائل الشيعه، ج 5، ص 17.
«2». وسائل الشيعه، ج 5، ص 67.
«3». وسائل الشيعه، ج 5، ص 66.
«4». کمال الدين، ص 164.
«5». وسائل الشيعه، ج 5، ص 325.
«6». وسائل الشيعه، ج 5، ص 63.
«7». صلاة الجمعه، ص 245.
«8». کافى، ج 3، ص 417.
«9». کنزالعمال، حديث 21085.
«10». وسائل الشيعه، ج 5، ص 78.
«11». مستدرک، ج 6، ص 46.
جلد 10 - صفحه 39
جايگاه نماز جمعه
اولين اقدام پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله پس از هجرت به مدينه، اقامه نماز جمعه بود.
نمازى که دعوت به آن با جمله «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» شروع شده است.
نمازى که با جمله «فَاسْعَوْا إِلى ذِکْرِ اللَّهِ» مردم به اقامه آن ترغيب شده‌اند.
نمازى که فرمان ترک داد و ستد را به همراه دارد.
نمازى که در روايات، هم وزن حج شمرده شده است. «عليک بالجمعة فانها حج المساکين» «1»
نمازى که بعد از خطبه‌اش دعا مستجاب مى‌شود. «2»
نمازى که با تکيه امام جمعه به اسلحه اقامه مى‌شود.
نمازى که سبک شمردن و استخفاف آن، نشانه‌ى نفاق شمرده شده است.
نمازى که در آن امام جمعه بايد مردم را به تقوا سفارش کند.
نمازى که در آن مردم از مسايل جهان آگاه مى‌شوند.
نمازى که بايد به جماعت برگزار شود ونمى‌توان آن را فردى خواند.
نمازى که سفارش شده تسهيلات لازم براى حضور زندانيان مالى در آن فراهم شود. «3»
نمازى که سزاوار است سفر به خاطر حضور در آن به تأخير افتد. حضرت على عليه السلام در نامه‌اى به حارث همدانى مى‌فرمايد: روز جمعه مسافرت مکن تا در نماز حاضر شوى مگر سفرى که در راه خدا باشد و يا کارى که به انجام آن معذورى. «4»
نمازى که سفارش شده از روز قبل، خود را براى حضور در آن آماده کنيد. حضرت على عليه السلام از اينکه روز پنج شنبه دارويى مصرف کنند که سبب ضعف (و عدم شرکت در نماز) در روز جمعه شود، مردم را نهى مى‌فرمودند «5» و امام باقر عليه السلام در وصف ياران پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله
«1». تهذيب، ج 3، ص 237.
«2». وسائل الشيعه، ج 5، ص 46.
«3». وسائل الشيعه، ج 5، ص 36.
«4». نهج البلاغه، نامه 69.
«5». بحارالانوار، ج 89، ص 197.
جلد 10 - صفحه 40
فرمودند: آنان از روز پنج شنبه خود را براى نماز جمعه آماده مى‌کردند. «1»
نمازى که ثواب شرکت در آن براى مسافر، بيش از ثواب افرادى است که مقيم همان شهرند. «2»
نمازى که يک شب مانده به انجام آن، به تلاوت آيات آن سفارش شده است. در روايات سفارش شده که در نماز مغرب شب جمعه، سوره جمعه تلاوت شود که به نوعى تذکر و يادآورى و آماده شدن براى نماز جمعه است.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمود: هر قدمى که مؤمن به سوى نماز جمعه بر مى‌دارد، خداوند هول و هراس روز قيامت را از او کم مى‌کند. «3»
نماز جمعه کفّاره گناهانى است که انسان در طول هفته انجام مى‌دهد، البته مادامى که گناهان کبيره را رها کند. «4»
کسى‌که کارگرى را اجير کرده او را از رفتن به نماز جمعه باز ندارد که گناه مى‌کند. «5»
هرکس سه جمعه پى در پى بدون عذر موجّه نماز جمعه را ترک نمايد، نام او به عنوان منافق ثبت مى‌شود. «من ترک الجمعة ثلاثة متتابعة لغير علة کتب منافقا» «6»
و در روايت ديگرى مى‌خوانيم هر کس به غير از بيمارى و عذر موجه ديگرى سه جمعه در نماز جمعه حضور نيابد، خداوند بر قلب او مُهر مى‌زند. «7»
هر کس نتوانست در نماز جمعه شرکت کند، پس مبلغى را صدقه دهد (تا کفّاره‌ى عدم حضور او در نماز جمعه باشد). «8»
رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود: هر کس در زمان حيات و يا پس از مرگ من، نماز جمعه را از روى انکار يا استخفاف و سبک شمردن ترک کند، خداوند کارش را جمع نمى‌کند، در امورش برکت قرار نمى‌دهد و حج و صدقه او قبول نيست، مگر آن که توبه کند. «9»
«1». وسائل الشيعه، ج 5، ص 46.
«2». وسائل الشيعه، ج 5، ص 36.
«3». مستدرک الوسائل، ج 6، ص 42.
«4». بحار الانوار، ج 89، ص 256.
«5». مستدرک الوسائل، ج 6، ص 7.
«6». مستدرک الوسائل، ج 8، ص 407.
«7». کنز العمّال، حديث 21147.
«8». کنز العمّال، حديث 21139.
«9». مستدرک الوسائل، ج 6، ص 10.
جلد 10 - صفحه 41
هنگامى‌که امام جمعه براى خواندن خطبه مى‌ايستد، بر مردم لازم است که سکوت کنند «1» و نماز نخوانند «2» و با ادب بنشينند. «3»
وظيفه امام جمعه
1. خطبه‌هاى نماز، طولانى نباشد. پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: بعد از شما اقوامى مى‌آيند که خطبه‌ها را طولانى و نماز را کوتاه مى‌خوانند: «سيأتى بعدکم اقوام يطيلون الخطب و يقصرون الصلاة» اما شما نماز را طولانى بخوانيد و خطبه‌ها را کوتاه کنيد: «اطيلوا الصلاة و اقصروا الخطبة» «4»
2. خداوند، در نماز جمعه دو خطبه را قرار داد تا يکى از آنها به حمد و ثناى الهى و تقديس خداوند، و ديگرى به حوائج مردم و هشدار و آموزش آنان و نيايش اختصاص يابد. «5»
3. در حال قيام، به ايراد خطبه بپردازد. «ما رأيت رسول الله خطب الا و هو قائم» «6»
4. خطيب، اسلحه دست گيرد ولى آن را به کار نبرد بلکه به موعظه و ارشاد بپردازد. (يعنى قدرت داريم ولى در عين حال، دلسوز و مهربانيم) چنانکه پيامبر به کمان يا عصا تکيه مى‌دادند و خطبه مى‌خواندند. «يتوکأ على قوس او عصا» «7»
5. هنگامى که امام جمعه از منبر بالا مى‌رود و رو به مردم مى‌ايستد به مردم سلام کند. «من السنة اذا صعد الامام المنبر ان يسلم اذا استقبل الناس» «8»
6. خواندن سوره جمعه و منافقون در نماز جمعه. پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله در نماز جمعه سوره جمعه و سوره منافقون را قرائت مى‌فرمودند؛ سوره جمعه را براى بشارت دادن به مؤمنان و برحذر داشتن آنان از دنيا و سوره منافقون را براى مأيوس کردن و توبيخ منافقان. «9»
7. آگاه نمودن مردم را به مسائل روز. امام رضا عليه السلام فرمود: نماز جمعه يک گردهمايى عمومى
«1». بحارالانوار، ج 89، ص 256.
«2». وسائل الشيعه، ج 5، ص 39.
«3». کنز العمّال، ج 7، ص 746.
«4». کنز العمّال، ج 7، ص 748.
«5». وسائل الشيعه، ج 5، ص 40.
«6». بحارالانوار، ج 89، ص 131.
«7». وسائل الشيعه، ج 5، ص 38.
«8». وسائل الشيعه، ج 5، ص 43.
«9». کنز العمّال، ج 8، ص 378.
جلد 10 - صفحه 42
است تا امام جمعه مردم را به عبادت و اطاعت ترغيب کند و از گناه و معصيت پرهيز دهد و آنان را از آنچه در اطراف آنها روى مى‌دهد و از آنچه برايشان مفيد و يا مضّر است، آگاه کند.
«و يخبرهم بما ورد عليهم من الآفاق و من الاهوال التى لهم فيها المضرة و المنفعة» «1»
8. امام جمعه، مردم را از آنچه خداوند به آن امر کرده و آنچه از آن نهى فرموده و آنچه مايه‌ى صلاح و فساد آنان است، آگاه سازد و آنان را تعليم دهد. «ان يعلمهم من امره و نهيه ما فيه الصلاح و الفساد» «2»