اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا رَأَوا تِجارَةً أَو لَهواً انفَضُّوا إِلَيها وَ تَرَکُوک‌َ قائِماً قُل ما عِندَ اللّه‌ِ خَيرٌ مِن‌َ اللَّهوِ وَ مِن‌َ التِّجارَةِ وَ اللّه‌ُ خَيرُ الرّازِقِين‌َ «11»
و زماني که ديدند تجارت يا لهو را پراکنده شدند روي بآن تجارت يا لهو و ترک کردند شما را ايستاده بفرما آنچه نزد خدا است بهتر از لهو و تجارت است و خدا بهترين روزي دهندگان است.
گفتند: قافله‌اي از شام آمدند و مال التجارة زياد آورده بودند براي فروش و مشغول بطبل و ني زدن بودند که اعلام کنند مشتريان را براي فروش و اينکه روز جمعه بود در حالي که پيغمبر براي خطبه نماز جمعه بالاي منبر ايستاده بود و مشغول به خطبه بود يا در حال نماز بود که اينکه صدا بلند شد تمام برخاستند و رفتند در تعقيب صدا و خريد اشيايي که آورده بودند فقط چند نفر که بالغ بر هشت نفر بودند يا زياده باقي ماندند.
وَ إِذا رَأَوا تِجارَةً أَو لَهواً نوع اهل دنيا طالب دو امرند و قضيه و لو شخصيه است لکن ملاک دست ميدهد يکي منافع دنيويه که اگر مضاده شد با منافع اخرويه
جلد 17 - صفحه 16
آخرت را بدنيا ميفروشند چنانچه مشاهده ميکنيم که از هر راهي استفاده دارد و لو راه حرام باشد و کسب غير مشروع و شغل مخالف دين ميگيرند مثل ربا و ظلم و اعانت ظالم که دين را بدنيا ميفروشند بلکه بسا بدنياي غير. و لفظ تجارت شامل همه نوع منافع ميشود محلله و محرمه و ديگر لذائذ نفسانيه مثل ساز و آواز و رقص و غير اينها از لهويات که مقدم بر واجبات ميدارند. اينها اهل دنيا هستند که ميفرمايد:
مَن کان‌َ يُرِيدُ حَرث‌َ الآخِرَةِ نَزِد لَه‌ُ فِي حَرثِه‌ِ وَ مَن کان‌َ يُرِيدُ حَرث‌َ الدُّنيا نُؤتِه‌ِ مِنها وَ ما لَه‌ُ فِي الآخِرَةِ مِن نَصِيب‌ٍ شوري آيه 19. و غير اينها از آيات.
انفَضُّوا إِلَيها بعضي مفسرين گفتند: ضمير اليها به تجارت بر ميگردد و اگر به لهو يا به هر دو برميگشت اليه و اليهما ميفرمود لکن مراد مجموع من حيث المجموع است که شامل تمام منافع و لهويات ميشود، و فض بمعني تفرقه و پراکنده شده و از هم پاشيده شده و خورد شده. يعني اينها متفرق شدند.
خبر از جابر است ميگويد:
(اقبل عير و نحن نصلي مع رسول اللّه الجمعة فانفض النّاس اليها فما بقي غير اثني عشر أنا منهم)
از اينکه خبر استفاده ميشود که ضمير اليها در آيه راجع به عير است نه بتجارت و لهو.
وَ تَرَکُوک‌َ قائِماً ظاهرا مراد قيام صلوة است که حضرت مشغول نماز بود نه خطبه که اقامه نماز ميکرد و بعيد نيست زيرا در حال نماز روي بقبله بوده و اينها عقب سر حضرت بودند فرار کردند و اگر در حال خطبه بود روي بآنها بود و شرم ميکردند که برخيزند و بروند.
قُل ما عِندَ اللّه‌ِ خَيرٌ مِن‌َ اللَّهوِ وَ مِن‌َ التِّجارَةِ معني اينکه است که لهو و تجارت خيري در او نيست مثل الايمان خير من الکفر نه اينکه آن هم خوب است و اينکه بهتر است.
وَ اللّه‌ُ خَيرُ الرّازِقِين‌َ رزق بيد قدرت الهي است: إِن‌َّ اللّه‌َ هُوَ الرَّزّاق‌ُ ذُو القُوَّةِ المَتِين‌ُ ذاريات آيه 58.
هذا آخر ما اردنا في تفسير سورة الجمعة و يليه انشاء اللّه تفسير سورة المنافقين و
جلد 17 - صفحه 17
بقية السور بتوفيقه و تأييده، و الحمد له و الصلاة علي نبيه و آله.
سورة المنافقين