«نفاق» از «نفق»، به معناى تونل‌هاى زيرزمينى است که براى استتار يا فرار از آن استفاده مى‌شود. بعضى از حيوانات مثل موش صحرايى و سوسمار، لانه‌هايى براى خود درست مى‌کنند که دو سوراخ دارد. منافق نيز، راه پنهان و مخفى براى خود قرار مى‌دهد تا به هنگام خطر از طريق آن فرار کند.
مردم چهار دسته هستند:
الف) گروهى قلباً ايمان دارند و به وظيفه خود عمل مى‌کنند که اينان مؤمن واقعى هستند.
ب) گروهى قلباً ايمان دارند، ولى اهل عمل نيستند که اين دسته فاسق‌اند.
ج) گروهى قلباً ايمان ندارند، ولى در ظاهر، رفتار مؤمنان را انجام مى‌دهند که منافق‌اند.
د) گروهى نه قلباً ايمان دارند و نه به وظيفه عمل مى‌کنند که اين دسته کافرند. «1»
حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد: نفاق انسان، برخاسته از احساس حقارتى است که از درون دارد. «نفاق المرء ذل يجده فى نفسه» «2»
ويژگى‌هاى منافق در قرآن
1. دروغ گويى: «إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَکاذِبُونَ» «3»
2. بى‌هدف و سرگردان: «لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ» «4» نه با اين گروه و نه با آن گروهند.
3. عدم درک عميق: «لکِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَفْقَهُونَ» «5»
4. جمود و عدم‌انعطاف: «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ» «6»
5. نماز بى‌نشاط: «قامُوا کُسالى» «7» با کسالت به نماز مى‌ايستند.
6. تندگويى وتندخويى: «سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ» «8» زبان‌هاى تند وخشن را به شما مى‌گشايند.
7. سوگند دروغ: «اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً» سوگندهايشان را سپر توطئه‌هايشان قرار دادند.
8. انتقاد از رهبر معصوم: «يَلْمِزُکَ فِي الصَّدَقاتِ» «9» در تقسيم زکات، نيش مى‌زنند و تو را در
«1». تفسير اثنى‌عشرى.
«2». غررالحکم.
«3». منافقون، 1.
«4». نساء، 143.
«5». منافقون، 7.
«6». منافقون، 4.
«7». نساء، 142.
«8». احزاب، 19.
«9». توبه، 58.
جلد 10 - صفحه 50
تقسيم آن عادل نمى‌دانند.
9. تضعيف رزمندگان: «لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ» «1» مى‌گويند: هوا گرم است، به جبهه نرويد.
10. ايجاد مرکز توطئه به نام مسجد: «وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً» «2» (در برابر مسجد پيامبر) مسجدى مى‌سازند تا (با توطئه‌هاى شوم خود) به مسلمانان ضرر بزنند.
11. پيمان شکنى: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا» «3» بعضى از آنان با خداوند پيمان بستند که اگر از فضلش به ما داد حتماً صدقه مى‌دهيم و از افراد صالح خواهيم بود، پس چون خداوند از فضلش به آنان عطا کرد، بخل ورزيدند و زکات مال خود را ندادند.
12. تحقير مسلمانان: «أَ نُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ» آيا همچون سفيهان ايمان بياوريم؟
13. محاصره اقتصادى مسلمانان: «لا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا» به اطرافيان پيامبر چيزى ندهيد تا از دور او پراکنده شوند.
14. فريب‌کارى و نيرنگ‌بازى: «يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ» «4» مى‌خواهند خدا و مؤمنان را فريب دهند، در حالى که جز خودشان را فريب نمى‌دهند.
15. بخل در انفاق: «لا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَ هُمْ کارِهُونَ» «5» جز با کراهت انفاق نمى‌کنند.
16. امر به زشتى‌ها و نهى از خوبى‌ها: «يَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ» «6»
17. فراراز جهاد: «فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ کَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا» «7» بازماندگان
«1». توبه، 81.
«2». توبه، 107.
«3». توبه، 75- 76.
«4». بقره، 9.
«5». توبه، 54.
«6». توبه، 67.
«7». توبه، 81.
جلد 10 - صفحه 51
(از جنگ تبوک) از مخالفت با رسول خدا خوشحالند و از اينکه به جهاد بروند، ناراحت.
18. شايعه پراکنى: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ» «1» هرگاه خبرى از آرامش يا ترس را دريافت کنند، (قبل از تحقيق يا مصلحت‌سنجى) آن را پخش مى‌کنند.
چون خطر منافقان زياد است، ويژگى‌هاى آنان در سوره‌هاى متعدّد قرآن مطرح شده است و کمتر سوره‌اى در مدينه نازل شده که با صراحت يا کنايه به منافقان اشاره نشده باشد. «2»
نفاق يک دروغ عملى است، کتمان کفر و اظهار ايمان است؛ البتّه هر کتمانى بد نيست، مانند کتمان فقر يا کتمان عبادت.
منافقان دو گروه بودند: گروهى که پس از به قدرت رسيدن اسلام، اظهار ايمان کردند ولى در درون ايمان نداشتند و گروه ديگر کسانى که از ابتدا ايمان آوردند ولى کم‌کم گرفتار دنيا شدند و ايمان خود را از دست دادند، ولى تظاهر به ايمان مى‌کردند. امّت اسلامى همواره از هر دو گروه ضربه‌هاى جبران ناپذيرى خورده است.
در زمان پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله، سخن از منافقان زياد بود، ولى بعد از رحلت آن حضرت، مسئله مسکوت ماند. در اينجا چند سؤال است:
1. آيا زنده بودن حضرت سبب نفاق گروهى بود و بعد از رحلت، همه مؤمن واقعى شدند؟!
2. آيا منافقان در همان اقليتى بودند که دور حضرت على جمع شده بودند؟!! نظير سلمان، ابوذر، مقداد و ...، در حالى که هيچ کس اين افراد را منافق ندانسته است، يا منافقان، اهداف خود را در نظر اکثريت يافته و ساکت شدند؟
منافقان، هم در دنيا دروغگويند: «إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَکاذِبُونَ»، هم در آخرت سوگندهايى مى‌خورند که خداوند آنان را دروغگو مى‌نامد: «يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ کَما يَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْ‌ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ» «3»
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: من از مؤمن و کافر نمى‌ترسم، ولى از منافق مى‌ترسم. «4» از سوى ديگر فرمود: من از فقر امت نمى‌ترسم از بى‌تدبيرى آنان مى‌ترسم. «5» آرى اگر منافقانِ رِند با جاهلان بى‌تدبير گره بخورند، جنگ صفين و واقعه کربلا پيش مى‌آيد.