تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَکاذِبُونَ «1»
شأن نزول: سال پنجم هجرت، بنى مصطلق اتفاق کردند بر حرب پيغمبر، و حضرت با اصحاب از مدينه خارج و در ناحيه قديد با آنها ملاقات و مقاتله نمودند. جمعى مقتول، و بنى مصطلق فرار کردند و زنان و اولاد و اموال آنها انفال شد. در آن اثناء جمعى رسيدند اجير عمر که جهجاه بود به سر آب با فردى خزرجى نزاع نمود. جهنى صدا زد: اى گروه انصار، و آن يکى گفت:
جلد 13 - صفحه 176
اى مهاجران، و در آن ميان عبد اللّه ابىّ گفت: اگر هر آينه به مدينه مراجعت کنيم عزيزتر ما ذليل‌تر آنها [را] بيرون کند. مراد اعز، نفس خبيث خودش و مراد اذلّ، نفس نفيس حضرت بود. زيد بن ارقم در غضب شد گفت: توئى ذليل و خوار و بى‌مقدار. و پيغمبر در نهايت عزت و رفعت. واقعه را خدمت حضرت عرض، امر به احضار أبى کرد و فرمود: اين سخنان را تو گفته‌اى؟ گفت: به حق خدائى که قرآن بر تو نازل فرمود هرگز نگفته‌ام و زيد دروغ مى‌گويد، جماعتى حمايت او را نمودند، زيد دلتنگ شد. گزارشاتى در اين سفر واقع شد.
خلاصه حضرت رو به طرف مدينه نمودند. پسر عبد اللّه در راه متوقف گشت چون پدرش رسيد شتر او را خوابانيد و گفت بخدا سوگند نگذارم به مدينه وارد شوى تا حضرت اجازه فرمايد و بدانى که تو اذلّ و او اعز است. عبد اللّه شکايت به حضرت کرد. پيغمبر امر فرمود، پسر اطاعت کرد و به پدر گفت: اگر شهادت ندهى که عزّت براى خدا و رسول و مؤمنين است، گردنت مى‌زنم. عبد اللّه گفت: اگر نگويم گردن مى‌زنى. گفت: بلى به خدا قسم. عبد اللّه ناچار گفت: العزة للّه و لرسوله و للمؤمنين. و چند روزى بيشتر در مدينه نماند. به دار الجزا رفت، و زيد مغموم و مهموم بود تا آيه شريفه بر تکذيب عبد اللّه و تصديق زيد نازل شد.
إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ: چون بيايند نزد تو منافقان که از جمله آنها عبد اللّه أبىّ باشد. قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ: گويند گواهى مى‌دهيم بدرستى که تو هر آينه پيغمبر خدائى، وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ: و خدا مى‌داند بدرستى که تو فرستاده او هستى به حق، و شهادت دهد، زيرا او تو را فرستاده، وَ اللَّهُ يَشْهَدُ:
و خدا گواهى دهد، إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَکاذِبُونَ: بدرستى که منافقين هر آينه دروغگويانند در گواهى خود به جهت موافق نبودن اعتقاد آنها با گفتارشان.
پس شهادت ايشان به آنکه دل ما معتقد باشد به رسالت تو، دروغ باشد.
تنبيه: آيه دال است به آنکه حقيقت ايمان به قلب است، و اشعار دارد بر آنکه هر که چيزى گويد که اعتقاد خلاف داشته باشد، کاذب است. ايمان
جلد 13 - صفحه 177
عبارت است از اقرار به لسان و اعتقاد به جنان و عمل به ارکان: هر که هر سه را دارا باشد، مؤمن؛ و هر که هر سه را فاقد باشد، کافر؛ هر که اقرار به لسان دارد و اعتقاد قلبى ندارد، منافق؛ و هر که اقرار لسانى و اعتقاد قلبى دارد، لکن در عمل به ارکان مقصر است، فاسق باشد.