اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ يَوَدُّ أَحَدُکُم أَن تَکُون‌َ لَه‌ُ جَنَّةٌ مِن نَخِيل‌ٍ وَ أَعناب‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ لَه‌ُ فِيها مِن کُل‌ِّ الثَّمَرات‌ِ وَ أَصابَه‌ُ الکِبَرُ وَ لَه‌ُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعصارٌ فِيه‌ِ نارٌ فَاحتَرَقَت کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم‌ُ الآيات‌ِ لَعَلَّکُم تَتَفَکَّرُون‌َ (266)
اينکه آيه شريفه مثال ديگري است از براي اينکه اعمال صالحه خود را از انفاقات و ساير عبادات که بايد براي شما منافع بيشمار و مثوبات بسيار در آخرت داشته باشد و در موقعي که ديگر کاري از شما برنيايد که روز قيامت باشد از آنها
جلد 3 - صفحه 45
منتفع شويد از بين نبريد و باطل و عاطل ننمائيد که تمام هباء منثورا شود و براي شما جز حسرت و ندامت چيزي نماند.
مثل من‌ّ و اذي که اثر انفاق را ميبرد و عجب اثر عبادت را ميبرد و کفر که کليّه عبادات را حبط ميکند.
مثل اينها مثل کسي است که باغ و بستاني داشته باشد پر از ميوه از نخلستان و باغ انگور و ساير ميوه‌ها و آب فراواني داشته باشد و بعد از رسيدن بسن پيري و از کار افتادن و عيال بار شدن و اطفال خورد پيدا کردن، باد سمومي بوزد و تمام اينها را بسوزاند و خود و عيالاتش تمام دچار تنگدستي و بيچارگي شوند و نتوانند تأمين زندگي کنند لذا ميفرمايد:
أَ يَوَدُّ أَحَدُکُم استفهام انکاري است يعني هرگز دوست نميداريد أَن تَکُون‌َ لَه‌ُ جَنَّةٌ اينکه بساتين داشته باشد، و جنّتش ميگويند براي اينکه از کثرت درخت پوشيده و مستور شده مثل جنين که در رحم مستور است، و جن‌ّ که از بشر مستور است.
مِن نَخِيل‌ٍ نخلستان جمع نخله است و اعناب و انگورستان جمع عنب است که مراد گرم و مو که درخت انگور است.
تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ جمع نهر است که جوي بزرگ آب است که جويهاي آب در آن باغ زير درختان ميگذرد لَه‌ُ فِيها مِن کُل‌ِّ الثَّمَرات‌ِ که تمام اقسام ميوه‌ها در آن بثمر رسيده.
وَ أَصابَه‌ُ الکِبَرُ پيري او را رسيده که بسن شيخوخيّت رسيده و از قوّه افتاده و قدرت بر کاري ندارد.
وَ لَه‌ُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ بچه‌هاي خورد دارد که آنها هم ضعيف و ناتوانند و قادر بر تحصيل معاش نيستند و تمام امر معاش آنها از همين بستان منظم ميشود.
جلد 3 - صفحه 46
فَأَصابَها إِعصارٌ فِيه‌ِ نارٌ اعصار از ماده عصر است بمعني فشردن و از اينکه جهت آخر روز را عصر ميگويند چون کارها در هم فشرده ميشود و پيچيده ميگردد و در آيه شريفه إِنِّي أَرانِي أَعصِرُ خَمراً سوره يوسف آيه 36 مراد فشردن عنب و انگور است براي شراب و آيه شريفه وَ أَنزَلنا مِن‌َ المُعصِرات‌ِ ماءً ثَجّاجاً سوره انبياء آيه 14، مراد ابرها و سحائب است که فشرده ميشود و آب باران از آنها خارج ميگردد و اعصار در اينکه آيه مراد باد سموم است که بهر گياه برسد ميسوزاند و در لغت عرب زوبعه ميگويند و اينکه باد سموم در او حرارتي است مثل برق که تعبير بآتش ميشود و مراد اينجا اينست که جنّات نخلستان و انگورستان و اشجارستان بکلّي محترق ميشود و از بين مي‌رود فَاحتَرَقَت و اينکه موجب حسرت و بيچارگي ميشود در موقعي که شدّت احتياج بآنها دارد چون انسان پير شد از کار مي‌افتد و زراري او هم ضعيف باشند قدرت بر کار و کمک بپدر خود نداشته باشند و اندوخته‌هاي آن هم از بين برود و نابود شود و بيچاره ميشود، و شخص رياکار در انفاقات و صدقات و معجب در عبادات و کافر در اعمال حسنه فرداي قيامت اينکه نحو است.
زيرا رياء علاوه بر اينکه عمل را باطل ميکند و عجب آثار و مثوبات آن را از بين ميبرد و کفر حبط ميکند عقوبت رياء و عجب و کفر را هم دارد و کسي هم فرداي قيامت باو کمک نمي‌کند چون هر کس گرفتار عمل خود مي‌باشد يَوم‌َ لا يَنفَع‌ُ مال‌ٌ وَ لا بَنُون‌َ شعراء آيه 88.
کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم‌ُ الآيات‌ِ اينکه نحو خداوند ببيان واضح و مثل‌هاي روشن براي شما بيان ميفرمايد که راه عذر بر احدي باقي نماند و حجّت تمام شود.
لَعَلَّکُم تَتَفَکَّرُون‌َ فکر عبارت از تأمّل و توجّه بمقدّمات و اسباب و آثار است براي اخذ نتيجه.
قال السبزواري (الفکر حرکة الي المبادي و من مبادي الي المرادي).
جلد 3 - صفحه 47
و تفکّر يکي از عبادات بزرگ است و نتايج بسيار مفيده در بر دارد، حتّي دارد
(تفکّر ساعة خير من عبادة سنة)
بلکه خير من عبادة ستين سنة و فکرهايي که موجب رستگاري و سعادت دارين و تحصيل معارف و تتميم مکارم اخلاقي و تکميل مراتب ايمان و تصحيح اعمال صالحه و ازاله اخلاق رذيله و اجتناب از اعمال سيّئه و نيل بمقامات عاليه و فيوضات الهيّه ميشود:
يکي فکر در صنايع الهي و آثار قدرت پروردگار و ريزه‌کاري که در هر يک از آنها بکار برده.
2- فکر در بي‌اعتباري و بي‌وفايي دنيا و فناء و زوال آن و اينکه دار ممرّ است نه دار مقرّ.
3- در احوال گذشتگان از نيکان که در اينکه چند روزه دنيا چه مقاماتي را حيازت نمودند
(صبروا ايّاما قليلة اعقبتهم راحة طويلة)
خطبه امير المؤمنين عليه السّلام در صفات متّقين، و در احوال ظلمه و فسقه و فجره که در اينکه مدّت قليل بجهت منافع دنيوي در چه عقوبات و مهالکي افتادند و بچه عذابهايي دچار شدند.
4- در تصحيح عبادات و مراعات صحّت و شرائط قبول و از بين نبردن آنها بعجب و نحو آن.
5- در مضارّ اخلاق رذيله و اعمال سيّئه و معاصي الهيّه از مضارّ دنيويّه و اخرويّه 6- در منافع اخلاق حميده و اعمال صالحه.
7- در موت و عقبات بعد از موت و عالم قبر و برزخ و احوال يوم القيامة يوم الحسرة و الندامة.
8- در تکميل مراتب علم و معارف الهيّه.
9- در شئونات انبياء و ائمه اطهار عليهم السلام و صلحاء و اتقياء.
10- در صفات و افعال و اعمال کفّار و فسّاق و بالاخص اعداء دين از منافقين
جلد 3 - صفحه 48
و مخالفين و معاندين و امثال اينها.