تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ يَجْمَعُکُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِکَ يَوْمُ التَّغابُنِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ يَعْمَلْ صالِحاً يُکَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ «9»
يَوْمَ يَجْمَعُکُمْ: روزى که جمع فرمايد خدا شما را، لِيَوْمِ الْجَمْعِ: براى روزى که در آن جمع است از حساب و جزا و غير آن. تسميه روز قيامت به يوم الجمع، به اعتبار آنست که جامع بعث و حساب و جزاست. يا به جهت آنکه در آن روز خلق اولين و آخرين جمع شوند. يا از حيث اجتماع انبياء با امم خود، يا ظالم با مظلوم، يا اهل هدايت با اهل ضلالت، يا اهل بهشت با اهل جهنم. و اشهر آنکه در آن روز ملائکه و جن و انس با هم مجتمع شوند. ذلِکَ يَوْمُ التَّغابُنِ: آن روز، روز زيان آوردن است بر يکديگر به جهت نزول سعداء در منازل اشقياء که در بهشت داشته باشند بر تقدير اينکه نيکوکار بودند.
در مجمع- از حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است: ما من عبد
جلد 13 - صفحه 195
يدخل الجنّة الّا ارى مقعده من النّار لو أساء ليزداد شکرا و ما من عبد يدخل النّار الا ارى مقعده من الجنّة لو احسن ليزداد حسرة، و معنى ذلک يوم التّغابن. يعنى: هيچ بنده در بهشت نرود مگر آنکه بنمايند به او جاى او را در جهنم بر تقدير آنکه بدکار مى‌بود تا شکر را زياده کند، و هيچ بنده‌اى در جهنم نرود مگر آنکه بنمايند مکان او را در بهشت بر تقدير آنکه نيکوکار بود تا حسرت و ندامت او زياده شود. پس در آن روز مؤمن مقام کافر را در بهشت ميراث گيرد، و کافر را در جهنم، جاى مؤمن درآرند. يوم التغابن به اين معنى است. «1» يا يوم التغابن، به اعتبار آنست که هر يک از خلايق بر يکديگر غبن [بينند]، و هر يک بر مقدار حظ خود پشيمانى و حسرت دارد. کافر گويد:
چرا مسلمان نشدم که به بهشت روم. و مؤمن گويد: چرا عبادت بيشتر نکردم تا زياده از اين درجات داشته باشم. پس کافر غبن خود را بيند به ترک ايمان، و مؤمن زيان خود را بيند به تقصير احسان.
بعد از ذکر تغابن بر سبيل اجمال، بيان تفصيل فرمايد: وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ: و هر که ايمان آورد به خدا و آنچه امر فرموده از اقرار به پيغمبر و ما جاء به النبى، وَ يَعْمَلْ صالِحاً: و بجا آورد کارهاى شايسته، يُکَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ: ستر فرمايد خدا از او بديهاى او را، يعنى عفو نمايد آن را، وَ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي: و داخل نمايد او را در بوستانهائى که جارى است، مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ: از زير قصرها يا اشجار آن نهرها، خالِدِينَ فِيها أَبَداً: در حالتى که جاويد باشند در آن هميشه که زوال ندارد. ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ:
آن عفو گناه و در آوردن بهشت جاويد، رستگارى بزرگى است که فوق [آن] متصور نباشد، زيرا آن جامع جميع مصالح است از دفع مضار و مکروهات، و جلب منافع و محبوبات.