تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ «11» وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ «12» اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ «13» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ وَ أَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «14» إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ «15»
فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا وَ أَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «16» إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَکُمْ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ شَکُورٌ حَلِيمٌ «17» عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «18»
جلد 5 صفحه 216
ترجمه
نميرسد هيچ مصيبتى مگر باذن خدا و هر که ايمان آورد بخدا راهنمائى ميکند دلش را و خدا بهمه چيز دانا است
و اطاعت کنيد خدا را و اطاعت کنيد پيغمبر را پس اگر روى بگردانيد پس جز اين نيست که بر عهده فرستاده ما رسانيدن آشکار است
خداوند نيست معبود بحقّى مگر او و بر خدا پس بايد توکّل کنند گروندگان
اى کسانيکه ايمان آورديد همانا بعضى از زنان و فرزندان شما دشمنند براى شما پس حذر کنيد از آنان و اگر عفو کنيد و در گذريد و بپوشانيد پس همانا خدا آمرزنده مهربانست
جز اين نيست که مالها و فرزندانتان آزمايش است براى شما و خدا نزد او مزد بزرگ است
پس بترسيد از خداوند هر قدر ميتوانيد و بشنويد و اطاعت کنيد و انفاق نمائيد که بهتر باشد براى خود شما و هر که نگاهداشته شود از بخل نفس خود پس آن جماعت آنان رستگارانند
اگر قرض دهيد بخدا قرضى نيکو زياده ميگرداند آنرا براى شما و ميآمرزد شما را و خداوند شکرپذير بردبار است
داناى پنهان و آشکار ارجمند درست کار است.
تفسير
تمام امور عالم بتقدير و مشيّت الهى جارى است و از آن جمله مصيبت و بلا است که باولياء خدا ميرسد بدستور او ولى چون مؤمن ايمان بخدا دارد و ميداند هر چه از او ميرسد خير و صلاح است خداوند دل او را هدايت بصبر و سکون فرموده و نگهدارى ميفرمايد از جزع و بى‌صبرى و تشويش و علم خداوند احاطه دارد بتمام اشياء و مصالح و مفاسد امور و قلوب بندگان و آنچه در آنها جاى دارد از ايمان و بردبارى و رضا و تسليم بمقدّرات بارى و مردم بايد اطاعت نمايند اوامر خدا و پيغمبر را چون بر نفع خودشان ميباشد و در صورت اعراض و تخلّف ضرر بر خودشان وارد شده نه بر خدا و پيغمبر زيرا معلوم است ذات اقدس الهى منزّه است
جلد 5 صفحه 217
از عروض عوارض و وظيفه پيغمبر هم جز ابلاغ احکام نيست که انجام داده و از لوازم ايمان بخداوند يگانه جامع صفات کماليّه توکل باو است که آن عبارت است از رضا بتقدير و اطمينان بتدبير و تفويض امور باو و مستفاد از نقل قمّى ره از امام باقر عليه السّلام آنستکه بعد از هجرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از مکّه بمدينه مسلمانانى که ميخواستند به تبع آنحضرت هجرت نمايند مبتلا بممانعت زنان و فرزندان ميشدند بعضى از آنان اطاعت ميکردند و توقف مينمودند پس خداوند آن بعض را تحذير فرمود و منع از اطاعت آنها و بعضى آنانرا ميگذاشتند و هجرت مينمودند و ميگفتند اگر با ما نيائيد ما ديگر نگهدار شما نيستيم و آنها بعدا ميآمدند و خداوند امر فرمود بنگهدارى و عفو و اغماض از خطاى آنها و ظاهر آيه شريفه که شأن نزول آن ذکر شد اخبار از امر عادى نوعى است که بيشتر زنان و فرزندان در دل طالب مرگ شوهران و پدران خودشانند چون اگر آنها متموّل باشند مايلند بمردن آنها و بردن ارث و اگر فقير باشند مايلند برفع رحمتشان و کمتر زن و فرزندى است که علاقه بوجود و ثواب خدمت شوهر و پدر خود را داشته باشد لذا بايد از مکر و اطاعت آنها در حذر و بر کنار بود و اگر از آنان خلاف وظيفه نسبت و رسم مودّت چيزى بروز نمود بعفو و اغماض و خطاپوشى بايد از آن درگذشت و متّصف بصفات الهى که از آن جمله مغفرت و رحمت است شد و جز اين نيست که اموال و اولاد امتحان و آزمايش است براى مردم از جانب خداوند تا معلوم شود بر خودشان و خلق که تا چه اندازه در محبّت و اطاعت خداوند پابرجا و ثابتند اگر از مال و اولاد در راه خدا صرف نظر نمودند محبّت و اطاعت آنها نسبت بخدا ثابت ميشود و الّا فلا و بر فرض ثبوت اجر الهى براى آنها بزرگتر و برتر است از آثار خيريّه زن و فرزند و تمام دنيا و ما فيها و شايد مراد از فتنه ابتلاء بزن و فرزند و انصراف از ذکر خدا باشد چنانچه در مجمع نقل نموده که روزى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مشغول بخطبه خواندن بود که حسن و حسين عليهما السلام وارد شدند با دو پيراهن سرخ که در بر داشتند و راه ميرفتند و بزمين مى‌افتادند پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از منبر بزير آمد و گرفت آندو را و در کنار خود بر منبر جاى داد و
جلد 5 صفحه 218
فرمود خداوند تعالى راست فرموده انّما اموالکم و اولادکم فتنه من نظر باين دو کودک نمودم که راه ميروند و مى‌افتند صبر ننمودم و سخن خود را قطع کردم و ثانيا مشغول بخطبه شد و در نهج البلاغه است که نگوئيد خدايا پناه مى‌برم من بتو از فتنه چون کسى نيست که گرفتار فتنه نباشد کسيکه ميخواهد پناه بخدا ببرد بايد پناه ببرد از فتنه‌هائى که موجب گمراهى ميشود چون خداوند فرموده و بدانيد جز اين نيست که اموال و اولاد شما فتنه است و هر کس بايد بقدر استطاعت و تمکّن خود سعى نمايد در تحصيل تقوى و پرهيزکارى و خدا ترسى باستماع مواعظ قرآنيه و اطاعت اوامر الهيّه و انفاق مال خود در راه خدا که مطلق خيرات است و نتيجه باقيه آن بخود شخص عايد ميشود در دنيا و آخرت و کلمه خيرا محتمل است صفت انفاقا مقدّر باشد و محتمل است خبر يکون باشد که محذوف شده و ميشود مفعول أنفقوا باشد چون خير در کلام الهى بر مال اطلاق شده و بهترين اموال آن مالى است که در تحصيل رضاى خدا صرف شود و کسانيکه محفوظ بمانند از بخل نفس خودشان براى اعتياد به انفاق اگر چه بتدريج باشد و باداء اقلّ واجب از حقوق الهى آنان اهل نجات و فوز و فلاح خواهند بود در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه زکوة مال خود را ادا نمايد از بخل نفس خود محفوظ مانده است و صرف مال در راهى که خداوند بآن امر فرموده مانند آنستکه آنمال را بخدا قرض داده و عوض آنرا از خدا ميخواهد و خوبى آن بخلوص نيّت و افضليّت جهت و رجاء حيات و عدم ترقّب ممات و امثال اينها است و خدا عوض آنرا از ده برابر تا هفتصد برابر و بيشتر زياد ميکند و باو مسترد ميفرمايد در دنيا و آخرت و ميآمرزد او را ببرکت انفاق چون خدا شکرپذير است باين معنى که جزاى شکر را بنحو اکمل عطا خواهد فرمود و مى‌بخشد زياد را در مقابل کم و بردبار است که تعجيل در عقوبت نميکند و آگاه است از تمام امور چه مخفى باشد چه آشکار و چه محسوس باشد و چه معقول و چه موجود باشد و چه معدوم و
جلد 5 صفحه 219
ارجمند و توانا و غالب و قاهر است و نيز دانا و محکم کار و درست کردار است و قدرت و علمش بى‌پايان است در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس سوره تغابن را در نماز واجب خود بخواند شفيع او باشد در روز قيامت و شاهد عدلى شود براى او که شهادتش قبول است پس از او جدا نميشود تا داخل کند او را در بهشت و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 220