تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لا يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً «1» فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِيمُوا الشَّهادَةَ لِلَّهِ ذلِکُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ کانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً «2» وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً «3» وَ اللاَّئِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِکُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللاَّئِي لَمْ يَحِضْنَ وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً «4»
ذلِکَ أَمْرُ اللَّهِ أَنْزَلَهُ إِلَيْکُمْ وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُکَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَ يُعْظِمْ لَهُ أَجْراً «5»
ترجمه
اى پيغمبر وقتى خواستيد طلاق دهيد زنان را پس طلاق دهيد آنانرا در وقت پاکيشان و شماره کنيد وقت پاکيشان را و بترسيد از خدا پروردگارتان بيرون نکنيد آنانرا از خانه‌هاشان و نبايد خارج شوند مگر آنکه بکنند کار زشت آشکارى و اينها مقررّات خدا است و کسيکه تجاوز کند از مقرّرات خدا پس بتحقيق ستم کرده است بخودش نميدانى شايد خدا پديد آورد بعد از اين کارى را
پس وقتى نزديک شد برسند بمدّتشان پس نگاه داريدشان بخوبى يا جدا شويد از آنان بخوبى و گواه گيريد دو عادل را از خودتان و بپا داريد شهادت را براى خدا اينست که پند داده ميشود بآن هر که ايمان ميآورد بخدا و روز قيامت و هر که بترسد از خدا قرار ميدهد براى او راه بيرون شدن از شدائد را
و روزى
جلد 5 صفحه 221
ميدهد او را از جائى که گمان نميبرد و هر که توکل کند بر خدا پس او کفايت کننده است او را همانا خدا باتمام رساننده است فرمان خود را بتحقيق قرار داده است خدا براى هر چيزى اندازه‌اى را
و زنانى که نااميد شده‌اند از حيض از زنان شما اگر شک داشتيد پس عدّه آنان سه ماه است و زنانى که حائض نشده‌اند و زنان حامله مدّتشان آنست که وضع کنند حمل خودشان را و هر کس بترسد از خدا قرار ميدهد براى او انجام کارش را بآسانى
اين حکم خدا است فرو فرستاد آنرا بسوى شما و هر کس بترسد از خدا ميپوشاند از او بديهايش را و بزرگ ميدارد براى او مزد را.
تفسير
خداوند متعال در اينسوره شريفه خطاب به پيغمبر خود که ولى امّت است فرموده براى بيان احکام طلاق دادن مردان زنان خود را باين تقريب که چون خواستيد زنان خود را طلاق دهيد پس طلاق دهيد آنانرا در وقت پاک بودنشان از حيض چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که عدّه پاک بودن از حيض است و مسلّم است بر حسب روايات ائمه اطهار و اقوال علماء اماميّه که بايد در آن پاکى مرد با زن نزديکى نکرده باشد و اين شرط صحّت طلاق است و بنابراين لام در لعدّتهنّ بمعناى فى است و محتمل است بمعناى اصلى خود باقى باشد و مراد آن باشد که بگذاريد طلاق زنان را براى وقت عدّه آنها که طهر است تا تکميل شود بآن طهر عدّه آنها که سه طهر است چون بعد از طلاق عدّه زن بمعناى مدّت کناره گيرى او از مرد براى بيرون رفتن از تبعات ازدواج سابق خود و جواز ازدواج لاحق شروع ميشود و آن اقسام و احکام خاصّى دارد که در کتب فقهيّه ذکر شده و خداوند فرموده که شماره و ضبط نمائيد مدّت پاک بودن آنها را تا سه پاکى که متخلّل بدو حيض باشد و پاکى اوّل که طلاق در آن واقع شده از آن سه محسوب است و از خدا بترسيد و کم و زياد نکنيد مدّت آنرا بأغراض شخصى چون وضع اينعدّه براى ترتيب آثار آن از وجوب نفقه و کسوه بر زوج و جواز رجوع و حرمت ازدواج با غير بر زن و امثال اينها است و از آن جمله است آنچه خدا اينجا فرموده که آنها را از خانه‌هاشان بيرون نکنيد و بايد آنها هم بيرون نروند از خانه‌هاشان
جلد 5 صفحه 222
مگر با اجازه شوهر ولى در صورتى که اعمال ناشايسته قبيحى از آنها ظاهر شد از قبيل زنا و مساحقه با زنان و بد سرى و آزار اهل و اولاد مرد جائز است که او را از خانه خود بيرون نمايد بر حسب روايات معتبره از ائمه اطهار آنچه ذکر شد حدود و موازين و مقرّرات و احکام الهيّه است که نبايد از آن تعدّى و تجاوز شود و کسيکه تعدّى نمايد بخود ستم نموده که مصالح دنيوى اين احکام از او فوت شده و بعذاب اخروى گرفتار گرديده است و اخيرا فرموده اى طلاق دهنده نميدانى تو شايد دو مرتبه خداوند محبّت آنزن مطلّقه را بدل تو بيندازد و بخواهى باو رجوع نمائى در عدّه يا بعد از انقضاء آن او را تزويج نمائى چنانچه مستفاد از روايات ائمه اطهار است و گفته‌اند اين دليل است بر وجوب تفريق بين طلقات ثلاث در سه طلاقه شدن زن و الا باز مرد ميتواند آنزن را بحباله نکاح خود در آورد و محتاج بمحلّل نيست و همچنين اگر بيک لفظ اراده سه طلاق کرده باشد مثلا بزن خود گفته باشد انت طالق ثلاثا که از اهل سنّت قائل بآن شده‌اند اين طلاق رجعى است که در آن مرد حق رجوع بزن دارد ماداميکه در عدّه است و زن در حکم زوجه است چنانچه فقهاء فرموده‌اند اگر چه بعيد نيست گفته شود در حقيقت زوجه است و تأثير طلاق در افتراق موقوف بتماميّت عدّه ميباشد و در مقابل آن طلاق بائن است که مرد در آن حقّ رجوع ندارد مانند طلاق يائسه و صغيره و غير مدخوله و سه طلاقه و خلع و مبارات و تفاصيل اين اقسام و احکام آن موکول بکتب فقهيّه است و چون نزديک شد که بپايان رسانند زنان مدّت عدّه خودشان را در اين طلاق يا بپايان رساندند در آخرين وقت عدّه يا قبل از آن بايد مرد تصميم خود را نسبت بزن اتّخاذ نمايد بآنکه رجوع نموده و بموازين شرعيّه از او نگهدارى کند يا صبر کند عدّه‌اش تمام شود و حقوق واجبه و مستحبّه او را بپردازد و بگذارد برود شوهر کند و واجب است دو نفر شاهد عادل را از مسلمانان گواه بر طلاق قرار دهد که صيغه را بشنوند و در موقع لزوم آندو بايد اداء شهادت خود را بنمايند اين احکام و مقرّرات که خداوند براى طلاق دادن مسلمانان زنان خودشان را وضع فرموده مواعظ و نصايحى است براى آنها که عمل بآن در دنيا و عقبى براى آنان
جلد 5 صفحه 223
مفيد و موجب اجر است و کسيکه از خدا بترسد و از موازين شرعيّه در امور خود تجاوز ننمايد خدا او را از تمام مشکلات دنيا و شدائد آخرت و شبهات دينى بيرون ميآورد و روزى او را از جائيکه اميد بآن نداشته باشد ميرساند چنانچه در روايات معتبره از معصومين عليهم السلام ذکر شده و کسيکه توکّل بخدا نمايد در امور خود يعنى مأيوس از خلق و اميدوار بخدا باشد و راضى بقضاى او و تسليم امر او و واگذارد کار خود را باو نه به اين معنى که دنبال کار نرود بلکه بايد برود ولى بداند که جز خداوند کسى کار او را بخوبى بانجام نميرساند و چون چنين باشد خداوند تمام مهمّات او را کفايت کند چون خدا تمام ارادات خود را بپايان ميرساند و کسى نتواند از نفوذ اراده او بغايت مراد ممانعت نمايد بهيچ وجه و بهيچ قدر زيرا که خداوند براى هر چيز و هر امر قدر و مقدارى قرار داده که کم و زياد نخواهد شد و کوشش بنده براى تغيير آن مقدور و مؤثر نيست و چون خداوند حکم عدّه زنان آزادى را که حيض مى‌بينند در سوره بقره بآيه شريفه و المطلّقات يتربّصن بأنفسهنّ ثلاثة قروء بيان فرموده بود و در اين سوره هم به بيانيکه گذشت اشاره بآنشده بود گفته‌اند بخواهش اصحاب بيان فرموده است حکم زنانى را که حيض نمى‌بينند باين تقريب که زنانى که حيض نميبينند يا زنانى هستند که قرشيّه‌اند و به شصت سال رسيده‌اند يا غير قرشيّه و به پنجاه سال رسيده‌اند يا هنوز بنه سال نرسيده‌اند که عدّه ندارند و حال آنها معلوم است يا زنانى هستند که بر حسب سنّ بايد حيض ببينند و نمى‌بينند و اينها دو دسته‌اند يا حيض آنها بند آمده و نااميد شده‌اند از آن ولى معلوم نيست براى کثرت سنّ است يا عارضه مزاجى و يا هنوز حيض نديده‌اند اگر چه از نه سال متجاوز شده‌اند ايندو دسته که يکى بعنوان يأس و ارتياب معرّفى شده و ديگر بعنوان حيض نديدن هر دو بايد سه ماه هلالى بعد از طلاق عدّه نگهدارند و اين منافات ندارد با اشتراط صحّت طلاق بکناره‌گيرى مرد از آنزن سه ماه که در کتب فقهيّه معنون است چون آن قبل از طلاق است و اين بعد از آن و اين عدّه است و آنرا تربّص ناميده‌اند و زنان آبستن عدّه آنها بوضع حملشان منقضى ميشود اگر بعد از طلاق و قبل از وضع حمل شوهر او نمرده باشد و الا بايد
جلد 5 صفحه 224
منتظر انقضاء عده وفات هم بشود چنانچه زن آبستن شوهر مرده هم بايد هر دو ملاحظه را بنمايد چون خداوند اينجا متعرّض عدّه طلاق است نه غير آن و انصاف آنستکه در ضمن تفسير نميتوان بيان اين احکام را نمود چون خصوصيّات و شرائط آن بقدرى است که ذکرش از وظيفه مفسّر خارج است و هر کس تقوى و پرهيزکارى را شعار خود نمايد در کلّيه امور که از آن جمله مراعات اين احکام است خداوند امور دنيا و آخرت او را آسان خواهد فرمود و اين مراعات کفّاره گناهانى که احيانا از او سر زده خواهد شد بعلاوه اجر بزرگ او در آخرت است که خداوند کاملا باو عنايت ميفرمايد و خداوند در اين آيات احکام خود را مؤکّد بأنواع تأکيدات بليغه فرموده و از آن جمله سه مرتبه امر بتقوى است با ذکر اثر خاصّى براى هر يک و اين کاشف از کمال اهتمام بامر فروج و حفظ انساب و مراعات عدالت در عشرت با زنان است.