تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ وَ أَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «14»
شأن نزول: از ابن عباس منقول است که بعد از هجرت حضرت، جمعى از اهل اسلام قصد مهاجرت مدينه نمودند. زنان و فرزندان به تضرع و زارى گفتند:
شما مى‌رويد، ما اينجا ضايع شويم. آنها هم به سبب شفقت به آنها، از هجرت بازماندند، آيه نازل شد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول و معاد، إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ: بدرستى که بعضى از زنان شما، وَ أَوْلادِکُمْ: و اولادان شما که مانع هجرت مى‌شوند، و در امر دين با شما امتناع مى‌کنند و نشوز و عقوق ورزند، عَدُوًّا لَکُمْ: دشمنانند مر شما را، زيرا نمى‌گذارند شما به مثوبات اخرويه و درجات عاليه فايز شويد. فَاحْذَرُوهُمْ: پس حذر کنيد از ايشان و به مکائد و تملق و تضرع آنان، فريفته نشويد تا شما را از راه نبرند و از هجرت که
«1» اصول الکافى، جلد 2، صفحه 63.
«2» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 135، حديث 12.
جلد 13 - صفحه 200
مثمر حصول بهشت است، باز ندارند.
تبصره: اين مقدمه ثابت شده که آيات قرآنى عبرت به عموم لفظ است نه خصوص سبب. بنابراين آيه شريفه گرچه نزولش خاص باشد، لکن مفاد آن عام است به تمام مردمان در هر عصر و زمان، که حذر کنيد و بيانديشيد از زنان و اولادان خود، که دشمنان شمايند در وقتى که بخواهند مانع شوند از انجام وظيفه دينى و اوامر سبحانى، پس حذر کنيد که فريفته نشويد به مکايد و تملق و چاپلوسى آنان، و به ناگاه بربايند شما را و شما هم به سبب محبت و شفقت و علاقه‌مندى به آنان، تقصير کنيد در انجام وظيفه، و خود را بازداريد از ثواب ابديه و نعمت سرمديه به اطاعت فرامين سبحانيه.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در کلام خود فرمايد: فاتّقوا شرار النّساء و کونوا من خيارهنّ على حذران امرتکم بالمعروف فخالفوهنّ کيلا بطمعن منکم فى المنکر. پس بترسيد و بپرهيزيد زنان بد را، و باشيد از خوبان آنها در حذر، اگر امر کردند شما را به معروف، پس مخالفت کنيد ايشان را، براى اينکه طمع نکنند از شما منکرات را.
بعد از نزول اين آيه، مهاجرين هجرت کردند. وقتى به مدينه رسيدند، ديدند کسانى که پيش از ايشان مهاجرت کرده بودند، هر يک فقيهى کامل و دانائى فاضل شدند. قصد عقوبت زنان و فرزندان نمودند، آيه نازل شد: وَ إِنْ تَعْفُوا: و اگر درگذريد از گناه ازواج و اولاد به ترک معاقبت ايشان، وَ تَصْفَحُوا: و روى بگردانيد از معاتبه ايشان در آنچه از ايشان صادر شده، وَ تَغْفِرُوا: و بپوشيد آن را و عذر ايشان بپذيريد، فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ: پس بدرستى که خداى تعالى بسيار بسيار آمرزنده و مهربان است، از ايشان درگذرد. و با شما همان معامله نمايد که شما با آنها بجا آوريد، از عفو، صفح و مغفرت و معذلک مزيت تفضل بر شما کرامت فرمايد.
تبصره: عفو و صفح، از صفات حسنه و عام است نسبت به هر کسى که تعدى کند، خواه اقربا باشد يا ديگرى عفو، گذشت و ترک عقوبت گناه است. صفح، ترک سرزنش و توبيخ باشد. و از اخلاق حسنه است که
جلد 13 - صفحه 201
خداى تعالى امر فرموده، و از صفات الهى باشد، و بنده مؤمن آيا دوست ندارد که متصف به صفات اللّه شود، چنانچه مى‌فرمايد: وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ.
نهج البلاغه- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: اذا قدرت على عدوّک فاجعل العفو عنه شکرا للقدرة عليه: هرگاه توانائى يافتى بر دشمن خود، پس قرار ده عفو از او را شکر توانائى بر او.
و قال عليه السّلام: اولى النّاس بالعفو اقدرهم على العقوبة. فرمود: اولى‌ترين مردمان به عفو، قادرترين آنهاست به عقوبت.