اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَاتَّقُوا اللّه‌َ مَا استَطَعتُم وَ اسمَعُوا وَ أَطِيعُوا وَ أَنفِقُوا خَيراً لِأَنفُسِکُم وَ مَن يُوق‌َ شُح‌َّ نَفسِه‌ِ فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ المُفلِحُون‌َ «16»
پس بپرهيزيد هر مقدار که توانايي داريد و بشنويد و اطاعت کنيد و انفاق کنيد بهتر است براي نفوس شما و کسي که حفظ و جلوگيري کند بخل نفس خود را پس اينها خودشان رستگارانند.
فَاتَّقُوا اللّه‌َ مَا استَطَعتُم بعض مفسرين توهم کردند که اينکه جمله ناسخ قوله تعالي است که فرمود: يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ حَق‌َّ تُقاتِه‌ِ آل عمران آيه 192.
اقول: امر به تقوي امر مولوي نيست که علاوه بر حرمت معاصي حرمت ترک تقوي هم داشته باشد بلکه امر ارشادي است ارشاد بحکم عقل است که انسان بايد پرهيز کند از معاصي الهي، و ما مراتب تقوي را مکرر بيان کرده‌ايم البته مرتبه اعلا که حتي از خيال معصيت در قلب که خاص معصومين است و حتي از اعراض از دنيا و از ترک اولي که خاص خاندان عصمت و طهارت است از عهده ديگران خارج است و خبر اشاره باين معني است، و حق تقوي با استطاعت تضاد ندارد زيرا اگر از قدرت بيرون باشد مذمت ندارد و تکاليف دائر مدار قدرت است و اينکه آيه اشاره باين است که هر چه تقوي بيشتر باشد نفعش زيادتر است.
وَ اسمَعُوا وَ أَطِيعُوا دو واجب داريم يکي تحصيل علم باحکام الهي و يکي عمل بر طبق آن وَ اسمَعُوا راجع بتحصيل علم است که فرمودند:
(اطلبوا العلم و لو
جلد 17 - صفحه 47
بالصين)
(و لو بخوض اللجج و سفک المهج)
و فرمودند:
(طلب العلم أوجب عليک من طلب المال)
و اسماع راجع بتشرف خدمت انبياء و ائمه هدي و علماء اعلام و شنيدن فرمايشات آنها و ضبط کردن و توجه نمودن و در قلب جاي دادن است.
وَ أَطِيعُوا راجع بعمل است بر طبق آن که گفتند، طائر بخواهد پرواز کند احتياج بدو بال دارد انسان هم اگر بخواهد پرواز کند و باوج سعادت برسد احتياج بدو بال دارد بال علم و بال عمل که خبر حضرت رسالت است که افراد انسان را چهار دسته فرموده سه دسته اهل نار جاهل متهتک و جاهل متنسک و عالم متهتک، و يک دسته اهل نجات و سعادت و بهشت عالم متنسک شرحش واضح است و مکرر بيان شد.
وَ أَنفِقُوا انفاق در واجبات که بيان شد بلکه در مندوبات بلکه منحصر بانفاق مالي نباشد هر خدمتي بجامعه مسلمين بکند انفاق است.
خَيراً لِأَنفُسِکُم نه معني اينکه باشد که ترکش هم خوب است و اينکه بهتر است بلکه مثل اينکه است که بگويي:
(الايمان خير من الکفر و الاطاعة خير من المعصية و الجنة خير من النار)
و اشباه اينها.
وَ مَن يُوق‌َ شُح‌َّ نَفسِه‌ِ يوق از ماده وقي يقي است يعني نگهداري خود از شح که در اخبار دارد شحيح اشد از بخيل است، بخيل کسي را گويند که بخل در اداء واجبات مالي کند نسبت باموال خود از زکوات و اخماس و حقوق واجبه که گفتند بوي بهشت بمشامش نميرسد و شجره جهنم است و از خدا و خلق و بهشت دور است، و شحيح آن است که علاوه از بخل طمع بمال مردم داشته باشد و بخواهد که ديگران فقير باشند و هر چه دارند حيازت کند و مصاديق اينکه صفت در نزد همه واضح است کسي که خود را از اينکه صفت خبيثه حفظ کند.
فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ المُفلِحُون‌َ کانه از اينکه جمله استفاده ميشود که فلاح و رستگاري منحصر است به کساني که داراي اينکه صفات باشند که هر کدامش نباشد رستگاري ندارد.