کلمه‌ى «عدو» هم به يک نفر و هم به گروهى از افراد اطلاق مى‌شود، ولى در اينجا مراد، گروه است؛ زيرا در مقابل آن، کلمه‌ى «أَوْلِياءَ» که جمع است، به کار رفته است. «1»
«1». تفسير الميزان.
جلد 9 - صفحه 571
مراد از اخراج پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان، بدرفتارى با آنان بود تا جايى که پيامبر و مسلمانان براى رهايى از بدرفتارى کفّار، خودشان از مکّه خارج شدند. «1»
در تفاسير مى‌خوانيم: يکى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله، نامه‌اى را به زنى داد تا براى مشرکان مکّه ببرد و آنان را از تصميم پيامبر صلى الله عليه و آله مبنى بر فتح مکّه آگاه کند.
جبرئيل، موضوع را به رسول اکرم خبر داد و پيامبر صلى الله عليه و آله، حضرت على عليه السلام، و جمع ديگرى را براى پس گرفتن نامه از آن زن، به سوى مکّه فرستاد و فرمود: «در فلان منطقه آن زن را خواهيد يافت». گروه اعزامى حرکت کردند و در همان نقطه‌اى که پيامبر فرموده بود، آن زن را يافتند و سراغ نامه را از او گرفتند. زن از وجود چنين نامه‌اى اظهار بى اطلاعى کرد. بعضى از اصحاب، سخنان زن را باور کردند و خواستند به مدينه برگردند، امّا حضرت على عليه السلام فرمود: «نه جبرئيل به پيامبر دروغ گفته و نه آن حضرت به ما، بنابراين قطعاً نامه‌ى مورد نظر در نزد اين زن است». سپس شمشير کشيد که نامه را بگيرد. زن که مسئله را جدّى ديد، نامه را از ميان موهاى سرش بيرون آورد و آن را تحويل داد.
نامه را نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آوردند. حضرت، نويسنده‌ى نامه- حاطب بن ابى بلتعه- را احضار و او را توبيخ کرد. حاطب گفت: من خائن نيستم ولى از آنجا که بستگانم در مکّه و در ميان مشرکان به سر مى‌برند، خواستم دل مشرکان را به دست بياورم تا بستگانم در آسايش به سر برند. پيامبر صلى الله عليه و آله او را بخشيدند و اين آيات نازل شد.
جالب اين که اين زن از مکّه به مدينه آمد و از پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله تقاضاى کمک کرد. حضرت از او پرسيد: آيا به اسلام ايمان آورده‌اى؟ گفت: نه. فرمود: آيا از مکّه هجرت کرده‌اى تا به مهاجران ملحق شوى؟ گفت: نه. پرسيد: پس چرا به مدينه آمده‌اى؟ گفت: براى دريافت کمک از شما. حضرت فرمود: پس جوانانى که در مکّه دور تو بودند، چه شدند؟ (اشاره به اين که تو در مکّه خواننده بودى و مشتريان جوان داشتى)! گفت: بعد از شکست مردم مکّه در
«1». تفسير الميزان.
جلد 9 - صفحه 572
جنگ بدر، ديگر کسى به سراغم نيامد (کنايه از عمق تأثير شکست در روحيه‌ى مردم).
حضرت دستور داد تا به او کمک کنند. (آرى، دستور کمک به غريبه گرچه کافر باشد). «1»
از اين ماجرا معلوم مى‌شود که حفظ اسرار نظامى به قدرى لازم است که حضرت على عليه السلام حامل نامه را به کشتن تهديد کرد و فرمود: «لاردن رأسک الى رسول الله صلى الله عليه و آله» «2» سرت را براى رسول خدا مى‌فرستم!
دشمن شناسى
قرآن در آيات متعدّدى از برنامه‌ها و توطئه‌هاى دشمن خبر مى‌دهد و وظيفه‌ى مسلمانان را به آنان گوشزد مى‌نمايد:
الف) افکار و آرزوهاى دشمن:
«لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذِينَ أَشْرَکُوا» «3» قطعاً سخت‌ترين دشمنان اهل ايمان را يهوديان و مشرکان خواهى يافت.
«ما يَوَدُّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ لَا الْمُشْرِکِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْکُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّکُمْ» «4» نه کفّار از اهل کتاب ونه مشرکان، هيچ کدام دوست ندارند که از طرف پروردگارتان به شما هيچ خيرى برسد.
«وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ» «5» آرزو دارند که شما نرمش نشان دهيد تا با شما سازش کنند.
«وَدُّوا ما عَنِتُّمْ» «6» آرزو دارند که شما در رنج قرار گيريد.
وَدَّ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ ... «7» آرزو دارند که شما از اسلحه و سرمايه خود غافل شويد.
ب) توطئه‌هاى دشمن:
«إِنَّهُمْ يَکِيدُونَ کَيْداً» «8» مخالفان، هرگونه توطئه‌اى را بر ضدّ شما به کار مى‌برند.
«يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَ يُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ» «9» آنان گمراهى را مى‌خرند و مى‌خواهند
«1». تفاسير مجمع‌البيان، روح‌البيان، صافى، مراغى، الميزان و نمونه با اندکى تفاوت در نقل.
«2». تفسير الميزان.
«3». مائده، 82.
«4». بقره، 105.
«5». قلم، 9.
«6». آل عمران، 118.
«7». نساء، 102.
«8». طارق، 15.
«9». نساء، 44.
جلد 9 - صفحه 573
شما نيز گمراه شويد.
ج) رفتار دشمن:
«إِنَّ الْکافِرِينَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِيناً» «1» کافران دشمنان آشکار شمايند.
«يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا» «2» با خدا و مؤمنان خدعه مى‌کنند.
«إِنْ يَثْقَفُوکُمْ يَکُونُوا لَکُمْ أَعْداءً» «3» اگر بر شما مسلّط شوند، دشمن شما مى‌گردند.
«آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ» «4» به آنچه که بر مؤمنان نازل شده صبحگاهان ايمان بياوريد و شامگاهان از ايمان برگرديد (تا شايد مؤمنان نيز در حقانيّت دين مردّد شده و) برگردند.
د) وظيفه‌ى مسلمانان در برابر دشمن:
«هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ» «5» آنان دشمنند پس از آنان حذر کن.
وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ... «6» آنچه توان داريد براى مقابله با دشمن آماده کنيد.
«لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لا يَأْلُونَکُمْ خَبالًا» «7» غير خودى‌ها را محرم اسرار نگيريد که رعايت نمى‌کنند.