تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِما جاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِيَّاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً فِي سَبِيلِي وَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِما أَخْفَيْتُمْ وَ ما أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ يَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ «1»
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول و قيامت، لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي: اتخاذ نکنيد و فرانگيريد دشمنان من، وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِياءَ: و دشمنان خود را دوستان، و با ايشان طرح مصاحبت ميفکنيد.
شأن نزول: سال هشتم هجرت، دو سال بعد از مراجعت بدر، حضرت قصد مکه داشت به طريق اخفا، ساره کنيز ابى عمرو، مغنيه و نائحه بود در مکه. به مدينه آمد. حضرت از او استفسار فرمود که به جهت اسلام آوردن اينجا آمدى، گفت: نه. فرمود: به جهت مهاجرت، گفت: نه، بلکه به جهت طعام و لباس آمده‌ام، باز به مکه برمى‌گردم. فرمود: چرا از اهل مکه طعام نطلبيدى؟ گفت:
بعد از واقعه بدر، ديگر به نوحه و غناى من ميل نکردند و چيزى به من ندادند.
حضرت فرزندان عبد المطلب را فرمود: او را چيزى بدهيد. ايشان طعام و لباس و زاد و راحله به او دادند. بعد نزد حاطب بن ابى بلتعه آمد، نامه‌اى به او داد که:
اى اهل مکه بدانيد رسول خدا قصد شما دارد، اسلحه را مهيا کنيد براى قتال. و ده درهم به او داد گفت: اين نامه را به اهل مکه برسان. ساره نامه را ميان موى سرش پنهان نموده روانه شد.
جبرئيل نازل، و حضرت را اعلام نمود. پيغمبر، امير المؤمنين عليه السّلام را با چند نفر فرستاد که نامه را از او بگيريد و بياوريد. در روضه خاخ او را يافتند.
از او طلب نامه نمودند، زن به گريه آمد و انکار نمود. آن چند نفر خواستند
جلد 13 - صفحه 123
برگردند. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: پيغمبر دروغ نفرمايد، آنچه فرموده به اخبار جبرئيل بوده. پس شمشير از غلاف کشيد به زن فرمود: مرا شناسى، به خدا اگر نامه را ندهى گردنت مى‌زنم. زن ترسيد گفت: زنهار يابن ابى طالب، روى بگردان، نامه را به تو دهم. پس نامه را از ميان موى سر خود بيرون آورد. حضرت نامه را خدمت پيغمبر آورد. حضرت به منبر خطبه خواند، فرمود: يکى از شما نامه‌اى به اهل مکه نوشته تا آنها را از قصد ما آگاه سازد. اگر برخيزد و اعتراف کند [فهو المراد]، و الا او را رسوا نمايم. سه مرتبه تکرار نمود. حاطب برخاست و گفت: يا رسول اللّه، من بودم و من بعد از اسلام نفاق نورزيدم و مودت و دوستى با آنها ننمودم. منشاء نامه آنکه در مکه قبيله ندارم، خواستم حقى بر اهل مکه پيدا کنم و مرا حمايت کنند. به روايتى حضرت فرمود او را از مسجد بيرون کنيد. مردم دست به پشت او مى‌زدند تا به در مسجد، و او به حضرت نگاه مى‌کرد که شايد عطف توجه حضرت بدو شود.
آخر حضرت فرمود: او را بازگردانيد و او را توبه داد. حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود: اى اهل ايمان، فرانگيريد دشمن من و دشمن خود را دوست، و با آنها مودت ننمائيد.
تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ: القا مى‌کنيد و مى‌فرستيد به سوى ايشان دوستى را به سبب مکاتبه، وَ قَدْ کَفَرُوا بِما جاءَکُمْ: و حال آنکه بتحقيق کافر شدند به آنچه آمده است به شما، مِنَ الْحَقِ: از کلام حق و درست و راست که قرآن است، يا دين اسلام، يا کسى که سزاوار متابعت است، يعنى حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ: در حالتى که بيرون مى‌کنند پيغمبر را از مکه، وَ إِيَّاکُمْ: و شما را نيز، أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّکُمْ: به سبب آنکه ايمان مى‌آوريد به خدا که پروردگار شماست، يعنى ايشان به سبب ايمان، شما را از ديار خود بيرون مى‌کنند. پس ايشان را دوست مگيريد و به آنها مودت نکنيد. إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ: اگر هستيد شما که بيرون آمده‌ايد از وطنهاى خود، جِهاداً فِي سَبِيلِي: به جهت جهاد و قتال در راه من، وَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِي:
جلد 13 - صفحه 124
و براى طلب خشنودى من، تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ: به پنهانى مى‌فرستيد دوستى را به سبب کتابت، يا سخنان سرّى به ايشان مى‌فرستيد به سبب دوستى، وَ أَنَا أَعْلَمُ بِما أَخْفَيْتُمْ: و من داناترم از شما به آنچه پنهان مى‌کنيد از مودت دشمنان، وَ ما أَعْلَنْتُمْ: و آنچه ظاهر مى‌سازيد از اعتذار، و رسول خود را مطلع مى‌گردانم. وَ مَنْ يَفْعَلْهُ مِنْکُمْ: و هر که بکند اين کار را از شما، [که آن القاى خبر] است به ايشان، يا دوستى دشمنان، فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ: پس بتحقيق گمراه شده از راه راست، و خطا نموده از طريق حق و صواب.
تنبيه: آيه شريفه نهى است از دوستى با دشمنان خدا و مؤمنين، و اظهار مودت نسبت به ايشان؛ چون کافر شدند به خدا و پيغمبر و اسلام و قرآن، زيرا ايمان و کفر، دو سدّى هستند که با هم جمع نشوند. بنابراين مؤمنين، مودت و دوستى با کفار ننمايند.
ابن فضّال از حضرت رضا عليه السّلام روايت نموده: من والى اعداء اللّه فقد عادى اولياء اللّه و من عادى اولياء اللّه فقد عاد اللّه و حقّ على اللّه ان يدخله فى نار جهنّم. هر که دوستى کند با دشمنان خدا، پس بتحقيق دشمنى نموده با دوستان خدا و هر که دشمنى کند با دوستان خدا، پس بتحقيق دشمن داشته خدا را او، سزاوار است بر خدا او را داخل نمايد در جهنم.