تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلاَّ قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ ما أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ رَبَّنا عَلَيْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَيْکَ أَنَبْنا وَ إِلَيْکَ الْمَصِيرُ «4»
قَدْ کانَتْ لَکُمْ: بدرستى که هست مر شما را اى مؤمنان در ترک موالات کافران و تبرا نمودن از ايشان، أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ: قدوه اى نيکو و خصلتى پسنديده که بدان اقتدا بايد کرد، فِي إِبْراهِيمَ: آن طريقه نيکو که در ميان حضرت ابراهيم عليه السّلام بود، وَ الَّذِينَ مَعَهُ: و کسانى که با او بودند از اهل ايمان. نزد بعضى به «الَّذِينَ مَعَهُ» انبيائى هستند که تابع او بودند. حاصل آنکه هست مر شما را خصلت حسنه در حضرت ابراهيم عليه السّلام و تابعان او. إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ: زمانى که گفتند ايشان مر گروه خود را از مشرکان، إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ:
بدرستى که ما بيزاريم از شما، وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ: و از آنچه مى‌پرستيد و ستايش مى‌کنيد از غير خدا از اصنام، کَفَرْنا بِکُمْ: کافريم به دين شما، يا معبودان شما، يعنى جاحدين شما و منکر معبودان شمائيم، و شما و
جلد 13 - صفحه 127
معبودان شما نزد ما اعتنا و اعتبارى نداريد.
تبصره: آيه شريفه دستور فرمايد به مؤمنين که براى شماست خصلتى پسنديده و نيکو، و آن اقتدا به سيره حضرت ابراهيم عليه السّلام و انبيا و صلحا باشد. و از جمله آن خصلت نيکو، تبراى از دشمنان خدا و اديان باطله است، چنانچه به نص وحى منزل اخبار فرمايد که: مؤمنان در مقابل معاندان و مشرکان گفتند:
إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ: ما بيزاريم و تبرّا نمائيم از شما و آنچه غير خدا پرستش کنيد، و کافريم به شما و دين شما. و لازمه اعتقاد صحيح، نفى غير حق و اثبات حق است، چنانچه اصل توحيد هم مرکب از دو قضيه نفى و اثبات باشد. و ميزان در معتقدات حقه، همين است که تعبير از آن به تبرا و تولى گرديده است.
وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَکُمُ: و ظاهر و آشکار شد ميان ما و شما، الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً: دشمنى به دل و دشمنى به دست، يعنى زدن و کشتن هميشه.
مراد آنست که پيوسته ميان ما و شما دشمنى قائم خواهد بود به دست و زبان، حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ: تا اينکه ايمان آوريد به خدا در حالتى که يکتا و يگانه است در ذات و صفات و افعال، يعنى تا هنگامى که به وحدانيت الهى ايمان آريد. خلاصه معنى آنکه: سبب دشمنى ميان ما و شما، نيست مگر ايمان نياوردن شما به خداى يگانه. پس مادامى که سبب قائم است در ميان ما و شما، عداوت قائم است در ميان ما. بنابراين کفر را از خود زايل گردانيد و ايمان آوريد به خداى فرد بى‌همتا، تا عداوت به محبت مبدل گردد. پس اى اهل اسلام، شما نيز به اين طريقه اقتدا کنيد و با دشمنان دين تبرا کنيد، و مادامى که اسلام نياورند و به وحدانيت خدا و دين حق معتقد نشوند، ترک عداوت ايشان مکنيد و تبرا نمائيد. پس در تبرا نمودن از مشرکين اقتدا به حضرت ابراهيم عليه السّلام نمائيد، إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ: مگر در گفتن ابراهيم عليه السّلام، لِأَبِيهِ: براى عمش آزر که در تربيت و محافظت او در زمان طفوليت به منزله پدر بود، لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ: هر آينه آمرزش خواهم براى تو نظريه
جلد 13 - صفحه 128
وعده‌اى که آزر نموده بود که اسلام آورد. پس استغفار نمايد حضرت ابراهيم براى او، پس چون مبين شد که دشمن خدا است، بيزارى جست از او.
بيان: اولا- مراد از پدر در آيه، عمو باشد. و اطلاق شود لفظ «اب» بر عمّ؛ چنانچه حق تعالى حکايت از اولاد يعقوب عليه السّلام فرمايد. وقتى سؤال نمود: ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَکَ وَ إِلهَ آبائِکَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ؛ و معلوم است که حضرت اسمعيل، عم يعقوب عليه السّلام بود، و حال آنکه اطلاق «اب» بر او شده. ثانيا- استغفار حضرت ابراهيم عليه السّلام به شرط ايمان بود، و آزر وعده ايمان داده بود؛ چون ظاهر و آشکار شد کفر او، حضرت تبرّى نمود از او؛ چنانچه روايت عيّاشى از حضرت صادق، دالّ بر آنست. جلد پنجم- سوره توبه آيه 114 مراجعه شود. و مخفى نيست اگر حق سبحانه، اين استثناء را نمى‌فرمود، مظنه آن مى‌شد که استغفار براى کفار، مطلقا جايز باشد بدون وعده ايمان، پس به جهت رفع اين مظنه نهى اهل اسلام نمود از اين اقتدا.
وَ ما أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ: (تتمه قول حضرت ابراهيم عليه السّلام). به عم خود گفت: و مالک نيستم اى عمّ براى تو از عذاب خدا چيزى را، يعنى نمى‌توانم رفع آن را نمايم. و چون حضرت خليل الرّحمن و قوم او از قوم خود تبرى کردند، روى نياز به درگاه ملک جليل آوردند، گفتند: رَبَّنا عَلَيْکَ تَوَکَّلْنا: اى پروردگار ما، بر تو توکل کرديم و اعتماد نموديم، يعنى از خلق بريديم و به درگاه تو متوجه شديم، وَ إِلَيْکَ أَنَبْنا: و بسوى طاعت تو بازگشتيم، وَ إِلَيْکَ الْمَصِيرُ: و به سوى حکم توست بازگشت همه در آخرت.
تتمه: خاتمه آيه، معتقدات ايمانى را اشاره فرمايد به سه چيز: 1- توکل، يعنى واگذارى امورات به خدا و اعتماد بر او. 2- بازگشت به درگاه سبحانى به طاعت و عبادت. 3- اقرار و اعتقاد به آنکه بازگشت همه بندگان به محضر سبحانى است براى پاداش اعمال از ثواب و عقاب.
(آيه 5)