اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قَد کانَت لَکُم أُسوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبراهِيم‌َ وَ الَّذِين‌َ مَعَه‌ُ إِذ قالُوا لِقَومِهِم إِنّا بُرَآؤُا مِنکُم وَ مِمّا تَعبُدُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ کَفَرنا بِکُم وَ بَدا بَينَنا وَ بَينَکُم‌ُ العَداوَةُ وَ البَغضاءُ أَبَداً حَتّي تُؤمِنُوا بِاللّه‌ِ وَحدَه‌ُ إِلاّ قَول‌َ إِبراهِيم‌َ لِأَبِيه‌ِ لَأَستَغفِرَن‌َّ لَک‌َ وَ ما أَملِک‌ُ لَک‌َ مِن‌َ اللّه‌ِ مِن شَي‌ءٍ رَبَّنا عَلَيک‌َ تَوَکَّلنا وَ إِلَيک‌َ أَنَبنا وَ إِلَيک‌َ المَصِيرُ «4»
بايد بوده باشد از براي شما اقتداء نيکويي در ابراهيم و کساني که با او بودند زماني که گفتند بقوم خود که مشرک بودند محققا ما از شما بيزاريم و از آنچه را که عبادت مي‌کنيد از غير خدا کافر هستيم ما بشما و ظاهر شد بين ما و شما عداوت و بغض هميشه که هيچ رفع شدني نيست تا اينکه شما هم ايمان آوريد بخداي يگانه و دست از شرک برداريد، مگر قول ابراهيم از براي پدرش که هر آينه طلب مغفرت مي‌کنم از براي تو و من مالک نيستم براي تو از خداوند از هر چيزي پروردگارا ما بر تو توکل کرديم و بسوي تو انابه و الحاح مي‌کنيم و بسوي تو است بازگشت ما.
قَد کانَت لَکُم أُسوَةٌ حَسَنَةٌ اسوة بمعني اقتداء و متابعت است که هر چه طرف بجا آورد اينکه هم بجا آورد و اسوه حسنه مقابل اسوه قبيحه است، حسنه اقتداء باو در توحيد و ايمان و اعمال صالحه و افعال حسنه، و قبيحه اقتداء بطرف در کفر و شرک و ضلالت و ظلم و معاصي.
فِي إِبراهِيم‌َ وَ الَّذِين‌َ مَعَه‌ُ اما ابراهيم اقتداء باو در توحيد که ميانه آتش او را
جلد 16 - صفحه 492
بيندازند حتي جبرئيل بيايد و بگويد: أ لک حاجة بفرمايد: امّا اليک فلا بگويد:
پس بآنکه حاجت داري بگو: بفرمايد:
(حسبي من سؤالي علمه بحالي)
امّا در معارض با مشرکين بفرمايد: تَاللّه‌ِ لَأَکِيدَن‌َّ أَصنامَکُم بَعدَ أَن تُوَلُّوا مُدبِرِين‌َ فَجَعَلَهُم جُذاذاً إِلّا کَبِيراً لَهُم لَعَلَّهُم إِلَيه‌ِ يَرجِعُون‌َ انبياء آيه 58 و 59، و امّا در اعراض از آنها همين آيه شريفه که شرحش بيايد. وَ الَّذِين‌َ مَعَه‌ُ فقط حضرت لوط و ساره زن ابراهيم مادر اسحاق و هاجر مادر اسماعيل که مي‌فرمايد: فَآمَن‌َ لَه‌ُ لُوطٌ وَ قال‌َ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلي رَبِّي إِنَّه‌ُ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم‌ُ عنکبوت آيه 25، و بعضي گفتند: مراد انبياء بعد از ابراهيم بودند تا زمان موسي که بر شريعت ابراهيم بودند مثل اسماعيل، اسحاق، يعقوب، يوسف، شعيب.
إِذ قالُوا لِقَومِهِم هر کدام بقوم خود که مشرک بودند إِنّا بُرَآؤُا مِنکُم وَ مِمّا تَعبُدُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ بيزاريم از شما مشرکين و از آنچه شما مي‌پرستيد از غير خدا و در کلمه ممّا تعبدون دو نحوه تفسير شده. يکي: مادر ممّا موصوله باشد که از خود اصنام و الهه آنها بيزاريم. يکي: مصدريه باشد که از پرستش آنها بيزاريم.
وَ بَدا بَينَنا وَ بَينَکُم‌ُ العَداوَةُ وَ البَغضاءُ أَبَداً حَتّي تُؤمِنُوا عداوت دشمني است بغضاء کينه است و ابدا که قابل رفع و التيام و محبت و الفت نيست، مگر آنکه ايمان آوريد که خداوند بين قلوب مؤمنين الفت و وداد انداخته که مي‌فرمايد:
وَ اذکُرُوا نِعمَت‌َ اللّه‌ِ عَلَيکُم إِذ کُنتُم أَعداءً فَأَلَّف‌َ بَين‌َ قُلُوبِکُم فَأَصبَحتُم بِنِعمَتِه‌ِ إِخواناً آل عمران آيه 98 وَ نَزَعنا ما فِي صُدُورِهِم مِن غِل‌ٍّ اعراف آيه 41 حجر آيه 47.
بِاللّه‌ِ وَحدَه‌ُ که دست از شرک برداريد و بيگانگي خدا ايمان بياوريد و مکرر گفته شده که مراتب توحيد پنج مرتبه است توحيد ذاتي صفاتي افعالي عبادتي نظري و شرح آنها بيان شده.
إِلّا قَول‌َ إِبراهِيم‌َ لِأَبِيه‌ِ لَأَستَغفِرَن‌َّ لَک‌َ اينکه جمله را دو نحوه تفسير کردند.
يکي: آنکه در اينکه قول ابراهيم متابعت او را و اقتداء باو را نکنيد و اينکه تفسير غلط صرف است. نحوه دوّم: اينکه استثناء باشد از قول ابراهيم و کساني که با او بودند که گفتند: ما از شما بيزاريم و عداوت و بغضاء داريم مگر اينکه قول
جلد 16 - صفحه 493
ابراهيم.
اقول: استغفار فقط بايد در حق‌ّ مؤمنين باشد مغفرت الهي خاص‌ّ اهل ايمان است، چنانچه مي‌فرمايد: استَغفِر لَهُم أَو لا تَستَغفِر لَهُم إِن تَستَغفِر لَهُم سَبعِين‌َ مَرَّةً فَلَن يَغفِرَ اللّه‌ُ لَهُم ذلِک‌َ بِأَنَّهُم کَفَرُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِه‌ِ وَ اللّه‌ُ لا يَهدِي القَوم‌َ الفاسِقِين‌َ توبه آيه 81 و استغفار ابراهيم براي اينکه بود که دوست مي‌داشت آزر ايمان بياورد تا مشمول مغفرت الهي شود نسبت بشرک و اعمال قبل از ايمان او، پس از آنکه مأيوس شد از ايمان او بري جست از او، چنانچه مي‌فرمايد: وَ ما کان‌َ استِغفارُ إِبراهِيم‌َ لِأَبِيه‌ِ إِلّا عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَها إِيّاه‌ُ فَلَمّا تَبَيَّن‌َ لَه‌ُ أَنَّه‌ُ عَدُوٌّ لِلّه‌ِ تَبَرَّأَ مِنه‌ُ إِن‌َّ إِبراهِيم‌َ لَأَوّاه‌ٌ حَلِيم‌ٌ توبه آيه 115 و مکرّر اشاره شده که آزر پدر ابراهيم نبود، چون در دامن او بزرگ شده اطلاق پدري مي‌کرد، و دليل بر اينکه دعوي همين آيه است که پس از آنکه ديد هرگز او ايمان نمي‌آورد از او بيزاري جست و اينکه در زمان جواني و رشد ابراهيم بود و در سوره ابراهيم در زمان پيري ابراهيم که خدا اسماعيل و اسحاق را باو عنايت فرمود که مي‌فرمايد: الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي وَهَب‌َ لِي عَلَي الکِبَرِ إِسماعِيل‌َ وَ إِسحاق‌َ الي قوله تعالي: رَبَّنَا اغفِر لِي وَ لِوالِدَي‌َّ وَ لِلمُؤمِنِين‌َ يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الحِساب‌ُ آيه 41 و 42، پس معلوم مي‌شود که والد ابراهيم غير از آزر بوده.
وَ ما أَملِک‌ُ لَک‌َ مِن‌َ اللّه‌ِ مِن شَي‌ءٍ که اگر بکفر و شرک باقي باشي و خداوند تو را عذاب کند من قدرت ندارم که تو را نجات دهم و جلوگيري کنم از عذاب الهي.
رَبَّنا عَلَيک‌َ تَوَکَّلنا مقام توکّل اينکه است که بکلّي از خود خوديّتي نداشته باشد و بکلّي نظر از غير و اسباب بردارد و تمام نظر بخدا باشد و بس هر چه صلاح داند.
وَ إِلَيک‌َ أَنَبنا تمام توجّه بسوي تو و رجوع و انابه در پيشگاه تو.
وَ إِلَيک‌َ المَصِيرُ بازگشت تمام بسوي تو است.