اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لا يَنهاکُم‌ُ اللّه‌ُ عَن‌ِ الَّذِين‌َ لَم يُقاتِلُوکُم فِي الدِّين‌ِ وَ لَم يُخرِجُوکُم مِن دِيارِکُم أَن تَبَرُّوهُم وَ تُقسِطُوا إِلَيهِم إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُقسِطِين‌َ «8»
خداوند نهي نمي‌فرمايد شما را از کفّار و مشرکين که با شما مقاتله نکردند در امر دين و شما را اخراج نکردند از منازل شما اينکه با آنها برّ و احسان کنيد و بعدل با آنها رفتار کنيد و خداوند دوست مي‌دارد کساني که بعدل رفتار مي‌کنند- بعضي گفتند: اينکه آيه شريفه منسوخ است بآيه شريفه وَ قاتِلُوا المُشرِکِين‌َ کَافَّةً کَما يُقاتِلُونَکُم کَافَّةً توبه آيه 36 و آيه شريفه وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم نساء آيه 91 و آيه شريفه فَإِذَا انسَلَخ‌َ الأَشهُرُ الحُرُم‌ُ فَاقتُلُوا المُشرِکِين‌َ حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم وَ خُذُوهُم وَ احصُرُوهُم وَ اقعُدُوا لَهُم کُل‌َّ مَرصَدٍ توبه آيه 5.
اقول: هيچ گونه تنافي بين اينکه آيات نيست تا احتياج بدعوي نسخ کنيم، امّا آيه شريفه وَ قاتِلُوا المُشرِکِين‌َ کَافَّةً کَما يُقاتِلُونَکُم کَافَّةً صريحه است در مشرکين که با مسلمين مقاتله مي‌کنند بالاخص‌ّ باب مقاتله طرفين است مثل معامله و مضار به و مجادله و محاربه که دو طرفي است و اينکه آيه شريفه صريح است در مشرکين که لَم يُقاتِلُوکُم و امّا آيه شريفه وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم در صدر آيه مي‌فرمايد: وَدُّوا لَو تَکفُرُون‌َ کَما کَفَرُوا الي قوله تعالي: فَإِن تَوَلَّوا فَخُذُوهُم وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم در مورد منافقين است که نفاق خود را ظاهر کردند که در مقام اينکه بودند که مؤمنين را برگردانند بکفر مربوط باين آيه نيست، و امّا آيه فَإِذَا انسَلَخ‌َ الأَشهُرُ الحُرُم‌ُ فَاقتُلُوا المُشرِکِين‌َ حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم الاية در آيه قبل از او مي‌فرمايد: إِلَّا الَّذِين‌َ عاهَدتُم مِن‌َ المُشرِکِين‌َ ثُم‌َّ لَم يَنقُصُوکُم شَيئاً وَ لَم يُظاهِرُوا عَلَيکُم أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيهِم عَهدَهُم إِلي مُدَّتِهِم إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُتَّقِين‌َ توبه آيه 4، پس به پردازيم بشرح آيه شريفه لا يَنهاکُم‌ُ اللّه‌ُ عَن‌ِ الَّذِين‌َ لَم يُقاتِلُوکُم فِي الدِّين‌ِ يا از جهت معاهده که با پيغمبر و مسلمين نمودند که در آيه 4 سوره توبه اشاره
جلد 16 - صفحه 498
شد و در آيه 7 توبه مي‌فرمايد: إِلَّا الَّذِين‌َ عاهَدتُم عِندَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ فَمَا استَقامُوا لَکُم فَاستَقِيمُوا لَهُم إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُتَّقِين‌َ يا از جهت اينکه پناه آورده بمسلمين که مي‌فرمايد: وَ إِن أَحَدٌ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ استَجارَک‌َ فَأَجِره‌ُ حَتّي يَسمَع‌َ کَلام‌َ اللّه‌ِ ثُم‌َّ أَبلِغه‌ُ مَأمَنَه‌ُ توبه آيه 6 يا از جهت اينکه دست‌رسي بتبليغات اسلامي نداشته و حجّت بر او تمام نشده يا بواسطه جنون يا صغر سن‌ّ تکليف نداشته يا جهات ديگر که محقون الدّم شده.
وَ لَم يُخرِجُوکُم مِن دِيارِکُم متعرّض شما مسلمين نشدند و در مقام اذيّت بشما نبودند.
أَن تَبَرُّوهُم بر احسان است بلکه عمده پيش رفت اسلام اخلاق پيغمبر اسلام بود و رفتار آن حضرت با مشرکين.
وَ تُقسِطُوا إِلَيهِم بعدل و انصاف با آنها رفتار کنيد تعدّي و تجاوز نکنيد حتي در باب جهاد اگر حربه را انداخت يا برگشت يا باختيار تسليم شد نبايد متعرض او شويد.
اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُقسِطِين‌َ.