تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَکُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْکُفَّارِ لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا وَ لا جُناحَ عَلَيْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ وَ لْيَسْئَلُوا ما أَنْفَقُوا ذلِکُمْ حُکْمُ اللَّهِ يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ «10»
جلد 13 - صفحه 133
شأن نزول: چون صلح حديبيه واقع شد، يکى از جمله شروط اين بود که هر مسلمانى از مکه به مدينه رود، حضرت او را به کفار بازگرداند. و اگر مسلمان از مدينه به جانب مکه رود، قريش او را باز گرداند، و کتابتى بر اين وجه نوشتند. جماعتى از مؤمنان از مکه گريخته، به ملازمت حضرت آمدند، از جمله اسلميه دختر حارث به حديبيه آمد، مسلمان شد. شوهر او گفت: زوجه مرا به من برگردانيد مطابق صلحنامه. جبرئيل نازل، و گفت: اين شرط بر مردان واقع شده نه بر زنان، و آيه را خواند.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول، إِذا جاءَکُمُ الْمُؤْمِناتُ: چون بيايند به شما زنان مؤمنه، مُهاجِراتٍ: در حالتى که هجرت کننده‌اند از کفر به دار الايمان، فَامْتَحِنُوهُنَ: پس بيازمائيد ايشان را به اين وجه که قسم دهيد که بيرون آمدن آنها، از دشمنى شوهر نبوده، و به هيچ غرضى از اغراض دنيويه نبوده، بلکه خاصه براى خدا و رسول و دين اسلام به اينجا آمده‌اند. يا نظر کنيد در اماراتى که موجب غلبه ظن شود و آنچه منافى ايمان است از ايشان صادر نشود، اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَ: خدا داناتر است به ايمان ايشان، زيرا اوست عالم بواطن و سرائر. اين به جهت تنبيه است شما را اى اهل اسلام، هيچ راهى نيست به چيزى که به آن اطمينان و يقين حاصل شود در حقيقت ايمان ايشان، چه اين مخصوص علام الغيوب است. پس شما را در اين امر امتحان کافى است، و لذا مدار احکام شرع، بر ظاهر است. بنابراين به سوگند يا به قدر وسع، ملاحظه امارات کنيد. فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ: پس
جلد 13 - صفحه 134
[اگر] دانستيد ايشان را به غلبه ظن که مؤمنه باشند، فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْکُفَّارِ:
پس بازمگردانيد ايشان را به سوى کفار، و لذا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ممتحنه را مى‌گفت: باللّه الّذى لا اله الا هو ما خرجت من بغض زوج باللّه ما خرجت رغبة عن ارض الى ارض باللّه ما خرجت التماس الدّنيا باللّه ما خرجت الّا حبّا اللّه و رسوله. مراد به کفار، شوهران ممتحنه‌اند که: لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ: نه آن زنان حلالند مر کافران را، وَ لا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَ: و نه آن کافران حلال مى‌شوند اين زنان را، زيرا مأمون نيستند از آن که شوهران ايشان را گمراه کنند. وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا: و بدهيد شوهران ايشان را آنچه خرج مهر کرده‌اند نه مأکول و ملبوس.
بيان: وجوب وفاى به آنچه عقد صلح متضمن آنست، گاهى است که از شروط صحيحه باشد. پس صلح حديبيه، اگرچه شامل رد هر کسى باشد که به دار الاسلام آيد، لکن چون مطلق است و قابل تقييد، پس مقيد خواهد بود به آنکه مشتمل بر مفسده نباشد. حضرت، سبيعه را سوگند داد و مهرى که شوهرش به او داده بود از او گرفته برگردانيد و آيه نازل شد.
وَ لا جُناحَ عَلَيْکُمْ: و هيچ گناه و بأسى نيست بر شما، أَنْ تَنْکِحُوهُنَ: اينکه نکاح کنيد زنان مهاجره را، زيرا اسلام، فسخ نکاح نموده ميان ايشان و شوهران کفار ايشان. پس شما را جايز است ايشان را به نکاح خود درآوريد. إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَ: چون داده باشيد ايشان را اجرهاى ايشان، يعنى مهرهاى آنها. تسميه مهر به اجر، به جهت آنست که مهر، اجر بضع است و شرط دادن مهر در نکاح اشاره است به آنکه به آنچه ازواج؟؟؟ به ايشان داده‌اند از مهر، قائم مقام مهر نيست در نکاح مستأنف. (احکام اين فروعات مراجعه به کتب فقهيه است.) و نيز به جهت مباينت کفر و ايمان فرمايد: وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ: و چنگ مزنيد و تمسک نجوئيد به عقدهاى زنان کافره، يعنى بايد ميان شما و ايشان علاقه زوجيت نباشد. مروى است که بعد از اين آيه، اصحاب، هر زن کافره که در نکاح داشتند طلاق دادند. وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ: و طلب کنيد از کفار
جلد 13 - صفحه 135
آنچه خرج کرده‌ايد از مهر ايشان، يعنى هرگاه زنان شما مرتد شده به کفار ملحق شدند، مهرى که به ايشان داده باشيد، از کفار مطالبه کنيد، اگر مانع آن زنان شوند. وَ لْيَسْئَلُوا ما أَنْفَقُوا: و بايد طلب کنند کافران از شما آنچه خرج کرده‌اند از مهر زنان مهاجرات خود، يعنى عصمت زوجيت منقطع شد ميان مؤمن و کافره، و ميان کافر و مؤمنه. پس رد کنند هر يک مهرى را که به صاحب خود داده‌اند. ذلِکُمْ حُکْمُ اللَّهِ: جميع آنچه مذکور شد در اين آيه، فرمان خداى باشد، يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ: حکم مى‌فرمايد خدا ميان شما، وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ: و خدا داناست به مصالح شما، حکم کننده به آنچه حکمت مقتضى او است. (احکام مسلمه و کافره رجوع به کتب فقهيه است).