تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يُؤْتِي الْحِکْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً کَثِيراً وَ ما يَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (269)
يُؤْتِي الْحِکْمَةَ مَنْ يَشاءُ: عطا فرمايد خداوند حکمت را هر که را خواهد و اهليت داشته باشد.
تبصره: مفسرين را در حکمت اقوالى است:
1- تفسير برهان- ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که طاعت خدا و معرفت امام عليه السّلام است. «1» 2- در تبيان- از آن حضرت مروى است که مراد معرفت و تفقه در دين است. «2» 3- از آن حضرت مروى است مراد از حکمت ضياء معرفت و ميراث تقوى و ثمره صدق است. «3» 4- نزد ابن عباس حکمت مراد نبوت و يا علم قرآن يا معرفت به ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و مقدم و مؤخر و حلال و حرام و امثال آن است. «4» 5- فهم.
6- ترس خدا.
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 255.
«2» تفسير تبيان، جلد دوّم، صفحه 349.
«3» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 299.
«4» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 382.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 492
7- تحقيق علم و اتقان عمل.
8- علم به احکام شريعت.
و تسميه علم به حکمت به جهت آنست که علم مانع فعل قبيح است، چه آن متضمن دعوت به فعل نيکو و زجر و منع از فحشاء و قبايح است و از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است فرمود: انّ اللّه اتانى من الحکمة مثل القران و ما من بيت ليس فيه شى‌ء من الحکمة الّا کان خرابا الا ففقّهوا و تعلّموا و لا تموتوا جهلاء يعنى بدرستى که خداوند عطا فرمود مرا از حکمت مثل قرآن، و هيچ خانه نيست که در آن چيزى از حکمت نباشد مگر آنکه خراب و ويران است. آگاه باشيد تفقه نمائيد و ياد گيريد و نميريد به حالت جهل و نادانى.
بنابراين اينست معنى حکمت که خداوند فرموده نه کلمات حکماء يونان و فلاسفه که از ترشحات قواى فکريه و عقول طبيعيه است، لکن حکمت نبويه مربوط به عقل به مسموع و مربوط است به افاضات سبحانى و رشحات انوار الهى و علم لدنى.
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِکْمَةَ: و هر که را عطا شد علم قرآن و شريعت و معارف الهيه، فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً کَثِيراً: پس بتحقيق داده شده او را خير بسيار، زيرا آن جامع خير دنيا و آخرت است.
على بن ابراهيم رضوان اللّه عليه فرموده: خير کثير معرفت حضرت امير المؤمنين و معصومين عليهم السّلام است. «1» بعضى از بزرگان فرموده‌اند: حق تعالى متاع دنيا را قليل شمرده که: قل متاع الدنيا قليل، و علم و دانش را به کثرت خير موصوف ساخته، چنانچه در اين آيه فرموده پس عالم به احکام دين بايد قدر و منزلت خود را بشناسد و براى جيفه دنياى دنيه مقام شامخ علم و عمل را از دست ندهد، و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در ديوان منسوب به آن حضرت فرمايد:
«1» تفسير على بن ابراهيم، جلد اوّل، صفحه 92.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 493
لا فضل الّا لاهل العلم انّهم
على الهدى لمن استهدى ادلّاء
و قيمة المرء ما قد کان يحسنه
و الجاهلون لاهل العلم اعداء
نقم بعلم و لا ندرى له بدلا
فالنّاس موتى و اهل العلم احياء
وَ ما يَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ: و متذکر نشوند و پند نيابند به آنچه مذکور شد از آيات بينه و مواعظ زاجره مگر صاحبان عقول خالصه از شوائب و اوهام رديه که دلالت کند آنها را بخير و صلاح و آنچه طاعت و عبادت الهى باشد، چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد: ما العقل؟
قال: ما عبد به الرّحمن و اکتسب به الجنان، قال قلت: فالّذى کان فى معاوية؟ فقال: تلک النّکراء تلک الشّيطنة و هى شبيهة بالعقل ليست بالعقل «1» جواب فرمايد: عقل آن چيزى است که به آن عبادت رحمان و کسب جنان شود. راوى عرض کرد: پس آنچه در معاويه بود؟ فرمود: آن حيله و شيطنت باشد، و آن شبيه عقل است و نيست عقل.