تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مِنْ دِيارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ «2»
شأن نزول: بطور اجمال آنکه: در مدينه سه دسته از يهود که با حضرت عهد بسته بودند عهد را شکستند، و سبب آن بود که آنها را ملاقات نمود براى ديه دو نفر از اصحاب که کشته بودند. چون حضرت داخل شد، کعب اشرف به حيله اظهار بشاشت، گفت: مرحبا يا ابا القاسم. برخاست طعامى مهيا و قصدش آن بود که حضرت را به قتل رساند. جبرئيل نازل شد و مکر آنها را خبر داد.
جلد 13 - صفحه 89
حضرت مراجعت به مدينه کرد و محمد بن مسلم انصارى را امر فرمود که بنو نضير را گويد: خدا مکر آنها را اخبار فرمود، حال يا از بلد ما خارج شوند يا اعلان حرب نمايند. عبد اللّه ابىّ [به يهودان] گفت: خارج نشويد و محاربه نمائيد، من و قوم من شما را نصرت نمائيم. حضرت اقدام به حرب نمود و رايت را به امير المؤمنين عليه السّلام داد و قلعه را محاصره نمودند. عاقبت بعد از گفتگوهاى زياد و تهديدات بسيار، کفار به بلاد متفرق شدند؛ حق تعالى در باره ايشان نازل فرمود:
هُوَ الَّذِي: او است خدائى که از روى اذلال و خذلان، أَخْرَجَ الَّذِينَ کَفَرُوا: بيرون نمود آنان را که ايمان نياوردند، مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ: از اهل کتاب تورات، يعنى يهود بنو نضير، مِنْ دِيارِهِمْ: از منزلها و خانه‌هاى خود که در مدينه داشتند، لِأَوَّلِ الْحَشْرِ: در اول راندن ايشان از جزيره عرب به شام. و اوليت آن، به اعتبار آنست که اين نوع مذلت، قبل از اين به ايشان نرسيده بود.
يا اول حشر آنها به اعتبار آنستکه آخر حشر آنها از خيبر باشد به شام، يا آخر حشر روز قيامت خواهد بود؛ چنانچه در روايت است که در آخر الزمان آتشى از جانب مشرق بيايد و همه مردم را به زمين شام راند. ابن عباس گفته: هر که شک دارد که زمين محشر، زمين شام است، بايد که اين آيه بخواند، زيرا حضرت، ايشان را فرمود جلاى وطن کنيد و از منازل خود بيرون رويد. گفتند: به کجا رويم؟ فرمود: به زمين محشر؛ بعد حق تعالى اين آيه نازل فرمود:
بعد از آن از روى امتنان بر مؤمنان مى‌فرمايد: ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا:
گمان نداشتيد اى مؤمنان آنکه بيرون روند بنى نضير از مدينه به جهت شوکت و شجاعت و کثرت آنان، وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ: و گمان بردند آنانکه ايشان، مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ: منع کننده و بازدارنده است ايشان را قلعه‌ها از عذاب خدا، يعنى گمانشان آن بود که قلعه‌ها آنها را باز خواهد داشت و اصلا به خواطر آنها نمى‌گذشت که ايشان مخذول و مقهور شوند. فَأَتاهُمُ اللَّهُ: پس بيامد ايشان را عذاب خدا، مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا: از آنجا که گمان نمى‌بردند و تصور آن نمى‌کردند به جهت قوت وثاقت و محکمى قلعه‌ها، وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ
جلد 13 - صفحه 90
الرُّعْبَ: و بيفکند خداى تعالى در دلهاى آنان ترس و بيم را به سبب کشته شدن کعب، رئيس آنها؛ و جلاء اختيار کردند، يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ: خراب مى‌کردند خانه‌هاى خود را، بِأَيْدِيهِمْ وَ أَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ: به دستهاى خود و به دستهاى مؤمنان، يعنى ايشان بواطن را خراب مى‌کردند و ايشان ظواهر را.
ابن عباس گفته: مسلمانان از بيرون سوراخ مى‌کردند تا به اندرون روند و اموال آنها را غارت گيرند، و ايشان از اندرون ديوارها مى‌شکافتند تا فرار کنند.
مروى است که يهود دانستند که منازل آنها به دست مسلمانان خواهد افتاد، خانه‌ها خراب تا هرچه مى‌خواستند از درها و چوبها ببرند، پس ششصد شتر بار کردند. اظهار جلادت نمودند، از مدينه به شام رفتند.
فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ: پس عبرت يابيد و پند يابيد اى صاحبان بينائى، و احوال آنها را تأمل کنيد که چگونه خداى تعالى مؤمنان را بر آنها مسلط گردانيد بدون قتال و جدال، تا به مرتبه‌اى که از خوف و هيبت مؤمنان، همه خانه‌هاى خود را رها کرده فرار نمودند.
بيان: معنى عبرت و اعتبار، نظر است در امرى تا به سبب آن شي‌ء ديگر که از جنس آن باشد، معلوم گردد. پس مراد استدلال است به اين، بر صدق حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، چه آن حضرت مؤمنان را وعده داده بود که خداى تعالى ديار و اموال بنو نضير را بدون قتال و جدال به ايشان کرامت فرمايد؛ و اين خبر، موافق با مخبر به واقع شد، پس آيه دلالت دارد بر صدق نبوت حضرت.
(آيه 3)