تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ کَيْ لا يَکُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْکُمْ وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ «7»
بعد از آن بيان فى‌ء را فرمايد:
ما أَفاءَ اللَّهُ: آنچه بازمى‌گرداند خداى تعالى، عَلى رَسُولِهِ: براى رسول خود، مِنْ أَهْلِ الْقُرى: از اموال و املاک اهل شهرها که به حرب گرفته
جلد 13 - صفحه 94
نشده‌اند، يعنى قراى بنو نضير، فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ: پس براى خداست و پيغمبر او؛ و متصرف در سهم خدا هم پيغمبر است که بر وفق مصلحت صرف نمايد. وَ لِذِي الْقُرْبى: و براى خويشان پيغمبر يعنى سادات، وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ: و يتيمان (بى‌پدران از سادات) و فقرا که قادر بر قوت سال خود نباشند، وَ ابْنِ السَّبِيلِ: و براى در راه ماندگان که نتوانند به شهر خود رسند.
منهال بن عمرو روايت نموده از حضرت سجاد عليه السّلام سؤال نمودم مراد ذى القربى و يتامى و مساکين و ابن السبيل که در اين آيه واقع شده چه کسانند؟ فرمود: ايشان اقرباى ما و مسکينان ما و ابن السبيل ما باشند. «1» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: ما جماعتى هستيم که خداى تعالى واجب فرموده است بر بندگان، طاعت ما را، و ما راست انفال و مالى که برگزيده باشد از دواب جيّده «2» و کنيزان جميل و درّ ثمينه و هر چيزى که بى‌مثل باشد. «3» بيان: اموالى که ائمه و ولات، در آن تصرف دارند سه نوع است: 1- آنکه از مسلمانان بگيرند بر سبيل زکات، و حکم آن در آيه صدقات بيان شده است.
2- غنايم که از کفار به شمشير گرفته باشند بر سبيل قهر و غلبه. 3- فى‌ء، و آن مالى است که از کفار به مسلمان منتقل شود بدون قتال و خيل و رکاب؛ و احکام هر يک در کتب فقهيه مفصلا بيان شده، مراجعه شود.
و حکم فى‌ء را چنان مقرر ساختيم که خاصه پيغمبر باشد، کَيْ لا يَکُونَ دُولَةً: تا نباشد آن فى‌ء آن چيزى که متداول باشد دست به دست گردد، بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْکُمْ: ميان توانگران از شما که به آن مکابره کنند و به قوت و غلبه زياده از حق خود بردارند و فقرا را کم دهند يا محروم سازند مانند زمان
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 266.
«2» يعنى حيوانات و مرکبهاى نيکو.
«3» مدرک ياد شده، صفحه 227.
جلد 13 - صفحه 95
جاهليت، وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ: و آنچه بدهد شما را پيغمبر از فى‌ء و غنيمت، فَخُذُوهُ: پس فراگيريد آن را که حق شماست، وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ: و آنچه نهى کند شما را از آن، فَانْتَهُوا: پس باز ايستيد.
تبصره: محققين از علما فرموده‌اند که حکم اين آيه عام است به کليه اوامر و نواهى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، يعنى هر چه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امر فرمايد از مأمورات، آن را غنيمت دانيد و به رغبت تمام اخذ نمائيد؛ و هرچه نهى کند از منهيات، از آن باز ايستيد؛ زيرا امر و نهى او، امر و نهى خداست، و امر و نهى نفرمايد مگر از جانب خدا. پس هرکه مرتکب امر او شود، نجات يابد، و هر که از نهى او اجتناب ننمايد، در ورطه هلاکت ابدى و شقاوت سرمدى گرفتار گردد. بنابراين آيه دليل است بر آنکه آنچه اوامر و نواهى از مقام منيع رسالت صادر گرديده، تمام از مسلّمات مفترضه، و بر مسلمانان الزام است قبول آن. پس کسانى که در عصر ما وقتى به آنها گويند امر يا نهى را، براى بهانه جوئى در عدم قبول گويد: کجاى قرآن است؟ ما گوئيم: اى سائل فهيم، آگاه شو، اينجاى قرآن است که فرمايد: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا؛ و مؤيد عموميت است اينکه زمخشرى نقل نموده که ابن مسعود مردى محرم را ديد که جامه‌ها پوشيده بود، او را گفت:
جامه‌ها بکن. آن مرد گفت: آيتى از کتاب خدا در اين باب بر من بخوان. او اين آيه تلاوت نمود.
از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که قرآن، صعب و مستصعب است بر آن کس که ترکش کند، و آسان است آن را که متابعتش کند. و حديث من نيز صعب و مستصعب است، پس هر که به حديث من تمسک کند و جمع نمايد ميان آن و قرآن، بر او آسان شود؛ و هر که به قرآن و حديث من تهاون کند، زيانکار دنيا و آخرت باشد. و خدا شما را فرمود که سخن من بشنويد و بر آن کار کنيد، پس هر که به قول من راضى است، به قرآن راضى است؛ و هر که به قول من استهزاء کند، به قرآن استهزاء کرده باشد؛
جلد 13 - صفحه 96
زيرا حق سبحانه فرمود: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا. «1» وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد و بيانديشيد عذاب خدا را در مخالفت پيغمبر، إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ: بدرستى که خداى تعالى سخت عقوبت است بر مخالفان حکم پيغمبر.
تفسير برهان- زيد شحام از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که:
عطا فرمود خدا حضرت سليمان را ملک عظيم که: هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَيْرِ حِسابٍ. پس جريان داد اين آيه را در باره حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که عطا مى‌نمود هر که را مى‌خواست، و منع فرمود هر که را مى‌خواست؛ و عطا فرمود افضل از آنچه به سليمان عليه السّلام عطا نمود لقوله تعالى: وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا. آيه اشاره است به آنکه تدبير امر است، متعلق است به حضرت رسالت و ائمه عليهم السّلام که قائم مقام و از جانب خدا منصوب به امامت هستند.
در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود:
بدرستى که خداى تعالى ادب نمود پيغمبر خود را بر محبت خود و فرمود: إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ؛ پس از آن (امر دين خود را) تفويض نمود به او، و فرمود:
وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا. و فرمود: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ». و پيغمبر خدا تفويض نمود به على و ائمه عليه السّلام. «2» بيان: علامه مجلسى رحمه اللّه شرح مفصلى در اين حديث عنوان نموده: بطور اجمال آنکه: تفويض معانى متعدد دارد:
اول- تفويض در خلق و رزق و اماته و احيا. اين، دو وجه احتمال دارد:
1- آنکه پيغمبر و ائمه، بجا آورند اين افعال را به قدرت و اراده خود، که ايشان خلق کنند و روزى دهند و بميرانند و زنده کنند؛ اين، کفر صريح و محال
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحات 228 و 229.
«2» اصول کافى، جلد 2، صفحه 2.
جلد 13 - صفحه 97
است به برهان عقل و نقل. 2- آنکه خداى تعالى اين افعال را بجا آورد مقارن به اراده ايشان، مثل شق القمر و زنده کردن مرده و تقليب عصا به مار و غير آن از معجزات، که تمام به قدرت خدا واقع شود مقارن به اراده ايشان، به جهت ظهور صدق آنان، اين ممتنع نيست، زيرا: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ*.
دوم از معانى تفويض- تفويض در امر دين، و اين هم دو احتمال دارد:
1- آنکه خدا تفويض نموده به پيغمبر و ائمه عموما، که حلال کنند آنچه را خواهند و حرام کنند آنچه را خواهند بدون وحى و الهام، يا تغيير دهند آنچه خدا وحى فرموده؛ اين باطل و خلاف حق و مردود است. 2- آنکه چون خدا خلق و کامل نمود پيغمبر خود را به حيثيتى که اختيار ننمايد از امور چيزى را مگر آنچه موافق حق و صواب است و خلاف مشيت الهى در خاطرش خطور ننمايد، بنابراين تفويض فرمود به او تعيين بعض امور را، مثل زيادى در رکعات فرائض و تعيين نوافل از نماز و روزه و غير آن. به سبب اظهار شرف و بزرگوارى آن حضرت.
سوم از معانى تفويض- تفويض امور خلق به سوى ايشان از سياست ايشان، و تکميل و تعليم و تأديب ايشان. و امر فرموده مردم را به اطاعت ايشان، و آيات و اخبار و عقل دال است بر آن. و اين معنى، مراد باشد از حديث شريف.
و معانى ديگر تفويض بيان شده در مرآت العقول. به همين قدر اکتفا شد در اين مقام، و لذا آن حضرت اموال خيبر را قسمت فرمود بر مسلمانان، و بر اهل خيبر منت نهاد که ايشان را به حال خود گذاشت، و بنو نضير و بنو قينقاع را امر به جلاى وطن و بعضى از اموال را به آنها عطا نمود. و نسبت به بنو قريضه مردان ايشان را مقتول و زنان و اطفال آنها را اسير و اموال آنها را ميان مسلمانان قسمت نمود بر وفق مصلحت، چنانچه فرمايد.
جلد 13 - صفحه 98