تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ وَ لا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «9»
جلد 13 - صفحه 99
بعد از آن در حق انصار فرمايد:
وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ: و ديگر فى‌ء مر کسانى را است که جاى گرفتند در سرائى که مدينه است، وَ الْإِيمانَ: و در ايمان به خدا و رسول، يعنى مدينه و ايمان را موطن و مستقر خود ساختند و متمکن شدند در اين هر دو. يا جاى گرفتند به سراى هجرت، و خالص ساختند ايمان را از شايبه و ريب، و به اعتقاد تمام تصديق او نمودند. در بعض تفاسير است که ايمان، نام مدينه است و حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آن را ايمان نام فرمود. بنابراين معنى آنکه: آنان که اقامت نمودند در مدينه طيبه، مِنْ قَبْلِهِمْ: پيش از مهاجران، يعنى انصار سبقت يافتند بر مهاجران در ايمان، يا آنکه قبل از هجرت ايمان آوردند و به دو سال قبل از قدوم حضرت، مساجد ساختند. و نزد بعضى مراد اصحاب ليله عقبه‌اند که هفتاد نفر بيعت نمودند با حضرت بر حرب احمر و ابيض. و نيز در وصف آنها فرمايد: يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ: دوست مى‌دارند انصار هر که هجرت کند به سوى ديار ايشان، و او را جا دهند و به مال خود او را مساعدت کنند، وَ لا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ: و نيابند در سينه‌هاى خود، حاجَةً مِمَّا أُوتُوا: آنچه احتياج داعى به آنست از حسد و حقد و غبطه، و طلب از آنچه داده شدند مهاجران به غير ايشان از مال غنيمت بنو نضير، يعنى اصلا طلب آن چيزى نمى‌کنند که به مهاجران عطا کرده شود، يعنى نظرى ندارند بلکه به قسمت حضرت راضى و خشنود هستند.
حضرت، انصار را طلبيد و اعانت و امداد و احسان نسبت به مهاجران ذکر کرد. پس فرمود: اى گروه انصار، مى‌خواهيد اموال بنو نضير را ميان شما قسمت و مهاجران مثل سابق در مساکن شما ساکن باشند، و اگر خواهيد همه اين مال به مهاجر دهيم و ايشان از بلد شما بيرون و به امر معيشت خود قيام کنند.
سعد بن معاذ و سعد بن عباده گفتند: يا رسول اللّه ما مى‌خواهيم اموال را به مهاجر قسمت فرمائى و ايشان همچنان در خانه‌هاى ما باشند که روشنائى و برکت
جلد 13 - صفحه 100
منازل ما از ايشان است. حضرت ايشان را دعا فرمود؛ حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود: وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ: و ايثار مى‌کنند، يعنى اختيار مى‌نمايند و مقدم مى‌دارند مهاجر را بر نفسهاى خويش، يعنى اموال و منازل از خود بازگيرند و به ديگرى بخشند، وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ: و اگرچه در حالتى است که به ايشان فقر و احتياج است به آنچه ايثار مى‌کنند.
بيان: ايثار عبارت است از آنکه کسى محتاج باشد به چيزى، و ديگرى را مستحق بيند، از خود بازگيرد، و به ديگرى دهد؛ و اين مقام عالى و مرتبه رفيع القدرى است که هر کس حائز نشود.
تنبيه: در امالى- روايت نموده شبى حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از نماز شام و خفتن فارغ شد، مردى ميان صفوف برخاست و گفت: اى مهاجر و انصار، مردى غريب هستم مرا طعامى دهيد. حضرت فرمود: ذکر غربت مکن که مرا اندوهگين ساختى، بعد فرمود: غريبان چهارند: 1- مسجدى که در ميان قومى باشد که در آن نماز نکنند. 2- قرآنى که در خانه‌اى باشد و از آن تلاوت نکنند. 3- عالمى که در ميان جماعتى باشد و ايشان تفقد حال او نکنند و از مسائل دين اخذ ننمايند. 4- اسيرى از اهل اسلام در ميان کفار باشد.
پس فرمود: کيست که مؤونه اين مرد را کفايت کند. امير المؤمنين عليه السّلام برخاست، دست سائل را بگرفت و به حجره طاهره حضرت زهرا عليها السّلام برد و گفت: اى دختر رسول، در کار اين مهمان نظرى کن.
گفت يابن عم طعامى اندک و حسنين عليهما السّلام گرسنه و تو روزه‌دارى.
فرمود: آن را حاضر نما. حضرت طعام پيش مهمان نهاد و با خود گفت: اگر طعام بخورم، مهمان را کفايت نکند، و اگر نخورم، سبب انفعال مهمان شود.
پس دست دراز و چنان نمود که چراغ اصلاح کنم و آن را خاموش نمود. و حضرت فاطمه را گفت تعلل نما در تهيه چراغ، و خود دهان مبارک مى‌جنبانيد. چون فارغ شدند، فاطمه زهرا چراغ را آورد و طعام همچنان بر حال
جلد 13 - صفحه 101
خود بود. حضرت فرمود: اى فقير چرا طعام نخورى؟ گفت: سير شدم. پس حضرت امير و فاطمه و حسنين عليهم السّلام و فضه و همسايگان از آن طعام خوردند و هنوز باقى بود.
روز ديگر حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: يا على ديشب چون گذرانيدى؟ گفت: به خير و خوبى. پس حضرت پيغمبر حکايت شب را جميعا به امير المؤمنين فرمود. عرض کرد: کى اعلام نمود؟ فرمود: جبرئيل، و اين آيه آورد: وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ. «1» و خود آن حضرت به روايت احتجاج بعد از فوت عمر بن خطاب، به جمعى فرمود: قسم مى‌دهم شما را، آيا کسى غير از من بوده که اين آيه در حق او نازل شده باشد؟ گفتند: نه. «2» (منصف را شاهد صادقى است).
تتمه: حذيفه نقل نموده که: مرا پسر عمّى بود؛ با جماعتى در بيابان گرفتار شده بودند، از تشنگى به هلاکت رسيده. قدرى آب گرفتم و به طلب پسر عمّ خود رفتم. چون به او رسيدم، رمقى داشت، خواستم او را آب دهم. از پشت سر، آوازى آمد و ناله‌اى شنيدم. پسر عم اشاره کرد که آب به او بده. چون نزديک او آمدم، جان داده بود. نزديک هشام بن عاص آمدم تا او را آب دهم، او نيز مرده بود. نزد پسر عمّ آمدم، او نيز مرده بود. گفتم: سبحان اللّه، ايثار اين باشد که خدا فرموده: وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ. «3» بعد از آن جهت ترغيب بندگان فرمايد: وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ: و هر که نگاه داشته شود از بخل نفس خود، يعنى منع نفس خود کند از آنچه طبيعت مستدعى آن باشد از حب مال و نقص انفاق، و مخالفت نمايد با نفس اماره و لوامه، فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ: پس آن گروه ايشانند رستگاران و
«1» به نقل از منهج الصادقين، جلد 9، صفحات 231 و 232.
«2» به نقل از نور الثقلين، جلد 5، صفحه 285، حديث 50.
«3» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 233.
جلد 13 - صفحه 102
فيروزى يافتگان به ثناى عاجل و ثواب آجل و به مقصود رسيدگان.
تنبيه: حق تعالى رستگارى را منوط ساخته به بازداشتن نفس از شح. و شح عبارت است از بخل با حرص.
مردى به ابن مسعود گفت: مى‌ترسم که در آخرت هلاک باشم. گفت:
چرا؟ گفت: براى آنکه حق تعالى فرموده: وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ، و من کسى هستم که از دست من چيزى بيرون نيايد و به غير نرسد.
گفت: تو بخيلى، نه شحيح، زيرا شحيح آنست که مال خود نگهدارد و از مال غير خورد؛ و بخيل آنکه مال خود به غير ندهد.
حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: انّما الشّحيح من منع حقّ اللّه و انفق فى غير حقّ اللّه: «1» شحيح کسى است که منع کند حق خدا را و انفاق کند در غير حق خدا.
و احاديث در مذمت آن وارد شده از جمله:
1- جابر بن عبد اللّه انصارى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده: اتّقوا الشّحّ فانّه اهلک من کان قبلکم. «2» فرمود: بپرهيزيد شح را که هلاک نمود کسانى را که پيش از شما بودند.
2- قال: ما محق الايمان محق الشّحّ شى‌ء فرمود: محو نکند ايمان را چيزى مانند شح، بعد فرمود: بدرستى که براى شح، راه خفى باشد مانند حرکت مورچه، و شعبى دارد مانند شرک. «3» انس بن مالک روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم:
هر که زکات بدهد و اطعام مهمان نمايد و در مهمى که پيش آيد خرج کند، او
«1» بحار الانوار، جلد 73، صفحه 305، حديث 25.
«2» شبيه مضمون اين روايت، روايت عبد اللّه عمر از آن حضرت است که فرمود: «اياکم و الشح فانما هلک من کان قبلکم بالشح ...»- بحار الانوار، جلد 73، صفحه 303، حديث 15.
«3» بحار الانوار، جلد 73، صفحه 301، حديث 8؛ به نقل از امام صادق از امام باقر عليهما السّلام از رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله.
جلد 13 - صفحه 103
از شح نفس، برى باشد.
و در حديث است که شح و ايمان به هم جمع نشود در دل مؤمن؛ «1» مراد منع و امتناع از حقوق واجبه ماليه است بر وجه استحلال.