اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما أَنفَقتُم مِن نَفَقَةٍ أَو نَذَرتُم مِن نَذرٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ يَعلَمُه‌ُ وَ ما لِلظّالِمِين‌َ مِن أَنصارٍ (270)
وَ ما أَنفَقتُم مِن نَفَقَةٍ عطف بآيات سابقه راجع بانفاقات، و کلمه ما عام است جميع انفاقات واجبه و مستحبّه را شامل است مِن نَفَقَةٍ آن مالي که انفاق ميشود هر چه باشد و هر مقدار که باشد.
أَو نَذَرتُم مِن نَذرٍ نذر يکي از متعلّقات احکام است و کتاب نذر يکي از کتب فقهيّه است و اقسام بسياري و فروع زيادي دارد که در فقه متعرّض هستند، و معناي نذر لغة بمعني خوف است چنانچه انذار بمعني اخافه و ترسانيدن است و ناذر بواسطه خوف نرسيدن بمطلوب خود نذر ميکند و شرعا بمعناي اينست که انسان امري را بر خود حتم و واجب کند بسبب نذر و متعلّق نذر بايد شرعا راجح باشد يا واجب يا مستحب‌ّ که بشود بواسطه او تقرّب پيدا کند، پس نذر مباح و مکروه و حرام منعقد نميشود، بلي اگر متعلّق واجب باشد وجوبش مؤکّد ميشود نه اينکه دو وجوب پيدا کند چون وجوب قابل تکرّر نيست و ثمره نذر اينست که در ترک متعلّق کفّاره تعلّق ميگيرد و بدون نذر فقط ترک واجب شده، و اگر مستحب‌ّ باشد بواسطه نذر واجب ميشود و عنوان استحبابش مندک ميشود نه اينکه دو حکم استحباب و وجوب با هم مجتمع شود زيرا اجتماع ضدّين يا آنچه در حکم ضدّين است محال است.
و صيغه نذر للّه علي‌ّ کذا و بفارسي و ساير لغات هم منعقد ميشود و بساير صيغ هم منعقد ميشود مثل (نذرت للّه هکذا) و امّا بمجرّد قصد بدون تلفّظ معلوم نيست اگر چه احوط است.
و در مخالفت نذر کفّاره تعلّق ميگيرد و در کفّاره آن اختلاف است مشهور قائلند که مثل کفّاره افطار رمضان است مخيّر بين عتق رقبه يا صيام شهرين يا اطعام ستّين مسکينا، و بعضي گفتند مثل کفّار قسم است که اطعام ده مسکين يا کسوه ده مسکين
جلد 3 - صفحه 54
يا عتق رقبه و اگر متمکن نباشد سه روز روزه چنانچه در قرآن ميفرمايد فَکَفّارَتُه‌ُ إِطعام‌ُ عَشَرَةِ مَساکِين‌َ مِن أَوسَطِ ما تُطعِمُون‌َ أَهلِيکُم أَو کِسوَتُهُم أَو تَحرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَن لَم يَجِد فَصِيام‌ُ ثَلاثَةِ أَيّام‌ٍ مائده آيه 91. لکن قول مشهور اقوي و احوط است.
و نذر دو قسم است مطلق و معلّق: نذر مطلق اينست که نذر ميکند فلان عبادت را بجا بياورد، و معلّق نذر ميکند فلان عبادت را بجا بياورد در صورتي که فلان امر واقع شود مثلا مريضش شفا يابد يا مسافرش از سفر برگردد يا گرفتاريش رفع شود يا حاجتش برآورده شود و امثال اينها که در صورت تحقّق معلّق عليه واجب ميشود و بدون او واجب نيست بخلاف مطلق که مطلقا واجب است.
و نيز منقسم ميشود بنذر جايز يعني جايز است اينکه نذر را بکند و منعقد ميشود و نذر حرام يعني حرام است اينکه نذر و منعقد نميشود مثل نذر معصيت و اينکه هم دو قسم است مطلق و معلّق:
مطلق: مثل اينکه نذر کند خمر بخورد يا زنا بکند. و معلّق: نذر کند که اگر فلان واجب را بجا آوردم زجرا علي الطاعه يا فلان حرام را بجا آوردم رغبة علي المعصية فلان صدقه را يا عبادت را بجا آورم، و امّا اگر عکس باشد رغبة علي الطاعة و زجرا عن المعصية جايز است.
فَإِن‌َّ اللّه‌َ يَعلَمُه‌ُ چون علمش بهمه چيز ظاهر و باطنش و خصوصيّات آن و قصد منفق و ناذر احاطه دارد و البتّه هر چه مقتضي جزاء است جزاء خواهد داد.
وَ ما لِلظّالِمِين‌َ مِن أَنصارٍ لفظ الظالمين اگر چه جمع محلّي بالف و لام است و افاده عموم ميکند لکن بمناسبت حکم و موضوع مراد ظالم غير مؤمن است زيرا مؤمن اگر چه ظالم باشد چه ظلم بنفس که مورد آيه است و چه ظلم بغير که بواسطه ايمانش هم قابل رحمت و مغفرت است و هم قابل شفاعت منتهاي امر اگر نسبت بحقوق النّاس باشد ممکن است خداوند از فضل و کرمش آن قدر بمظلوم عنايت فرمايد تا از
جلد 3 - صفحه 55
ظالم راضي شود و از حقّش صرف نظر کند (اللّهم ارض عنّا خصمائنا و ادّ عنّا حقوقهم بجاه محمّد و آله صلّي اللّه عليه و آله و سلّم).