تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ «21»
.
«1» به نقل از نور الثقلين، جلد 5، صفحات 292 و 293
جلد 13 - صفحه 113
بعد از آن بر سبيل [تمثيل] و تخييل بيان تعظيم و توقير قرآن مى‌فرمايد:
لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ: اگر نازل مى‌فرموديم اين قرآن را، عَلى جَبَلٍ: بر کوهى بر سبيل مثل و فرض، لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً: هر آينه ديدى آن را ترسنده، مُتَصَدِّعاً: شکافته و از هم ريخته، مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ: از ترس و هيبت خداى تعالى و عظمت و عيدى که در قرآن است، يعنى کوه با وجود بزرگى و سختى و غلظت، بترسيدى و گردن نهادى، لکن دلهاى کفار از آن متأثر نگردد.
2- اگر قرآن را بر کوه نازل مى‌کرديم بعد از آن فهم و ادراک مى‌داديم، او هر آينه پاره پاره مى‌شدى از ترس خدا. 3- اگر به سبب کلام بليغى، کوه پاره پاره شدى، هر آينه قرآن آن را پاره پاره مى‌ساختى.
بيان: وقتى جمادى که به مراتب از انسان پست‌تر باشد، در نزول قرآن به او خاشع شود از ترس الهى، و از عظمت کلام سبحانى پاره پاره شود، البته انسانى که اشرف مخلوقات و به درجات از جماد بالاتر است، اولى و احق باشد که از کلام الهى متأثر گردد. فتأمل.
وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ: و اين مثل و آنچه مثل اين مثل است از امثال، نَضْرِبُها لِلنَّاسِ: بيان مى‌کنيم آنها را براى تنبيه و آگاهى مردمان، لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ:
شايد که ايشان انديشه کنند و تفکر نمايند در زواجر و مواعيد آن.
تنبيه: تفکر، سير باطن است از مبادى به سوى مقاصد، و هيچ کس از مقام نقص به کمال و از هلاکت به نجات و از شقاوت به سعادت نائل نگردد، مگر به تفکر در آيات قرآنيه و اخبار نبويه و آثار مرويه از ائمه اطهار عليهم السّلام و مواعظ و امثال مرضيه؛ و مبادى آن، آفاق و انفس است، به اينکه: تفکر نمايد در اجزاى عالم و ذرات آن، و در اجرام علويه از افلاک و کواکب و حرکات آنها و اوضاع و مقادير و اختلافات آنها و مقارنت و مفارقت و تأثيرات و تغييرات آنها، و در اجرام سفليه و ترتيب آنها و کيفيات آنها و مرکبات و معدنيات و حيوانات از چرنده و درنده و پرنده و اهلى و وحشى و صحرائى و دريائى که عدد آنها بشمار نيايد، و در اجزاى انسان و اعضاى او و غير آن از آنچه احصاء شود، و
جلد 13 - صفحه 114
استدلال نمايد به آن به آنچه در آن از مصالح و حکم و تغيير است بر کمال صانع و عظمت و علم و قدرت سبحانى، و عدم ثبات ماسواى او؛ و همچنين در احوال گذشتگان و انقطاع آنها از دنيا و رجوع به آخرت، تمام اينها ارشاد و هدايت و آگاهى و بينائى است براى عاقل لبيب. و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد:
انّ التّفکّر يدعو الى البرّ و العمل به: بدرستى که تفکر مى‌خواند و دعوت مى‌کند به نيکوکارى و عمل به آن.
چنانچه تفکر در عظمت الهى، دعوت کند به خشيت و طاعت سبحانى؛ و تفکر در فناى دنيا و لذات آن، دعوت کند به ترک علاقه به آن؛ و تفکر در آثار صالحين، دعوت کند به اقتفاى به آثار آنان؛ و تفکر در اخلاق حسنه، دعوت کند به تحصيل آن؛ و تفکر در اخلاق سيّئه، دعوت کند به اجتناب از آن و همچنين ساير قسمتها که شرح آن بسيار است. بنابراين آيه شريفه توبيخ و سرزنش انسان است بر عدم تخشع نزد تلاوت قرآن به جهت قساوت قلب و کمى تدبر و تفکر در آن.