«خفض» به معناى فرو آوردن و به زير کشيدن و «رفع» به معناى بالابردن و برافراشتن و «رج» به معناى لرزش شديد و تند و از جا کنده شدن است.
«بس» به معناى خرد شدن در اثر فشار شديد است و «هَباءً» به خاک نرم مانند غبار و ذرّات معلّق در هوا مى‌گويند و «منبث» به معناى پراکنده است.
هر کجا وقوع امر و حادثه‌اى قطعى باشد، براى بيان آن مى‌توان از فعل ماضى استفاده کرد. لذا بسيارى از آيات درباره قيامت، با فعل گذشته بيان شده است. «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ»
جلد 9 - صفحه 417
چنانکه با ديدن سيل بزرگى که به سوى شهر حرکت مى‌کند، مى‌توان گفت: سيل شهر را برد، با اين‌که هنوز سيل به شهر نرسيده است.
جمله «لَيْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَةٌ» يعنى هنگامى که مردم وقايع پيش از قيامت را ببينند، با تمام وجود آن را باور خواهند کرد. در قرآن، آيات ديگرى نظير اين آيه آمده است، از جمله:
«فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ» «1» زمانى که عذاب را ديدند، گفتند به خدا ايمان آورديم.
«لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ» «2» تا لحظه ديدن عذاب دردناک، ايمان نمى‌آورند.
«لا يَزالُ الَّذِينَ کَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً» «3» کفار همواره در شک و ترديد هستند تا آنکه ناگهان قيامت به سراغشان آيد.
امام سجاد عليه السلام فرمودند: به خدا سوگند! واقعه قيامت، دشمنان خدا را به دوزخ فرومى‌آورد، «خافِضَةٌ» و اولياى خدا را به بهشت بالا مى‌برد. «رافِعَةٌ» «4» آرى، عزّت و ذلّت، بلند مرتبگى و پستى واقعى در آن روز معلوم مى‌شود که بزرگان گفته‌اند: «الفقر و الغنى بعد العرض على الله» «5»، فقر و غناى واقعى پس از آنکه اعمال بر خدا عرضه شود، معلوم گردد.
وضع زمين و کوه‌ها در آستانه قيامت
زمينى که آرامگاه و استراحتگاه بود، «الْأَرْضَ مِهاداً» «6» و براى امرار معاش بر پشت آن راه مى‌رفتيم و تلاش مى‌کرديم، «فَامْشُوا فِي مَناکِبِها» «7» در آن روز ناآرام و بى‌قرار مى‌شود؛ زلزله‌اى بى‌سابقه و بى‌نظير رخ مى‌دهد که زمين به شدّت مى‌لرزد، به گونه‌اى که خداوندِ بزرگ، به آن عظيم مى‌گويد. «إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْ‌ءٌ عَظِيمٌ» «8» کوه‌ها با آن همه سنگينى و ريشه‌اى که در عمق زمين دارند، از جاى کنده و روان شده، «سُيِّرَتِ الْجِبالُ» «9» به شدّت به هم برخورد مى‌کنند، «فَدُکَّتا دَکَّةً واحِدَةً» «10» تا خرد و متلاشى شده، «بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا» و تبديل به سنگريزه و ذرّات پراکنده مى‌شوند، «هَباءً مُنْبَثًّا» وآن ذرّات در اثر فشار، مانند پشم حلاجى شده ريزريز شوند، «کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ» «11» و مانند غبارى در هوا پراکنده شوند.
«فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا» و اين همان ماجراى آغازين آفرينش است: «وَ هِيَ دُخانٌ» «12»
«1». غافر، 84.
«2». شعراء، 201.
«3». حج، 55.
«4». تفسير نورالثقلين.
«5». غررالحکم.
«6». نبأ، 6.
«7». ملک، 15.
«8». حج، 1.
«9». نبأ، 20.
«10». حاقه، 14.
«11». قارعه، 5.
«12». فصلت، 11.
جلد 9 - صفحه 418