تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَيْسَ عَلَيْکَ هُداهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَ ما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (272)
شأن نزول: سعيد بن جبير نقل نموده عادت مسلمانان بود که به فقراى اهل ذمه صدقه مى‌دادند. وقتى فقراى اهل اسلام بسيار شدند، صدقات را به ايشان دادند صورت حال خدمت حضرت عرضه داشتند؛ آيه شريفه نازل شد:
لَيْسَ عَلَيْکَ هُداهُمْ: نيست بر تو واجب اى پيغمبر هدايت ساختن مردمان به اجبار، بلکه بر تو همين ابلاغ و دعوت به ايمان و ارشاد است به محاسن افعال و نهى از قبايح اعمال. وَ لکِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ:
و لکن خداى تعالى به عنايت خود هدايت فرمايد به ايمان، هر که خواست خدا را قبول نمايد، از کسانى که طالب هدايت و ناظر در ادله هاديه‌اند.
بيان: اراده خواست ذات سبحانى و لطف الهى نسبت به عموم بندگان هدايت و ايمان بوده و لذا به مصداق حديث شريف نبوى: کل مولد يولد على الفطره: هر مولودى به فطرت اسلامى تولد يابد. و به لطف ثانوى براى هدايت و ارشاد عموم ارسال رسل و انزال کتب و نصب ادله و براهين بر اثبات طريق حق و صراط مستقيم فرمود، جماعتى به حسن اختيار تدبر در آيات و به سمع قبول استماع نموده مهتدى شده مؤمن گرديدند، و گروهى برعکس به سوء اختيار اعراض نموده کافر گرديدند.
وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ: و آنچه انفاق مى‌کنند از صدقات و خيرات، فَلِأَنْفُسِکُمْ: پس ثواب آن راجع است به نفسهاى شما، پس در اين صورت چرا کوتاهى کنيد يا آن را فاسد نمائيد به منت و اذيت طرف مقابل يا از حرام صرف کنيد. وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ: و حال آنکه انفاق نمى‌کنيد شما مؤمنان مگر براى طلب ثواب و خشنودى الهى.
نزد بعضى آيه در معنى نهى است از انفاق به ريا و سمعه و امر است به اخلاص، زيرا نفى و اثبات مفيد حصر باشد و مراد به (وجه) رضا و وجه حسن است، يعنى چون کسى اراده خير نمايد به وجه رضا، اقبال کند به آن و چون کراهت داشته باشد اعراض نمايد به وجه خود؛ پس هرگاه به وجه
تفسير اثنا عشرى ج1 497
عل طاعتى اقبال کند، مستلزم حصول رضاى الهى است. بنابراين اطلاق وجه بر رضا از باب تسميه سبب باشد به اسم مسبب.
وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ: و آنچه انفاق مى‌کنند از مال طيب خود موافق رضاى خدا، يُوَفَّ إِلَيْکُمْ: وافيا و کاملا خداى تعالى مزد آن را به شما مى‌رساند يعنى جزاى آن را به تمامى بلکه به اضعاف به شما عنايت فرمايد.
وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ: و شما ظلم کرده نشويد از ثواب اعمال و چيزى از آن کم نشود.
تبصره: آيه شريفه ترغيب و تحريص به انفاق از مال حلال و تزايد در اجر و ثواب در آخرت و دافع بلاء است در دنيا.
چنانچه در وسائل- از حضرت صادق عليه السّلام يقول الصّدقة باليد تدفع ميتة السّوء و تدفع سبعين نوعا من انواع البلاء و يفک عن لحيى سبعين شيطانا کلّهم يأمره ان لا تفعل «1» فرمود: صدقه به دست دفع مى‌کند مردنهاى بد را، و دفع نمايد هفتاد نوع از انواع بلا را، و بازدارد از منازعه هفتاد شيطان که تمام آنها امر کنند او را که بجا نياور.
و از حضرت مروى است فرمود: در بنى اسرائيل قحطى سختى واقع شد سالهاى متوالى و نزد زنى لقمه نانى بود، گذارد آن را در دهان خود تا بخورد، سائلى صدا زد اى کنيز خدا: گرسنگى، زن گفت: در مثل اين زمان صدقه دادن، پس لقمه را از دهان بيرون آورده به او داد. و آن زن طفل کوچکى داشت در صحرا هيمه جمع مى‌نمود، گرگى بچه را ربود، صيحه زنان، مادر عقب طفل دويد، خداى تعالى جبرئيل را امر فرمود طفل را از دهان گرگ رها نمود، و گفت: اى کنيز از خدا راضى شدى، لقمة بلقمة:
يک لقمه‌اى مقابل يک لقمه.