تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (273)
«1» من لا يحضره الفقيه، جلد 2، صفحه 37، حديث 1 (کتاب الزکاة، باب فضل الصّدقه)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 498
بعد از تاکيد در انفاق، در عقب آن افضل فقراء را بيان فرمايد:
لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: صدقات فاضله براى فقرائى است که بازداشته شده در راه خدا از کسب معاش، يعنى اشتغال آنها به جهاد يا منحصر بودن اوقات ايشان در طاعت الهى بازداشته آنها را از کسب معاش. لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ: استطاعت ندارند سير در زمين را براى تجارت و طلب رزق. مراد آنکه ايشان الزام نفس خود کرده‌اند براى طاعات الهيه و وظايف دينيه به اين جهت به کسب نپردازند، نه آنکه قادر بر کسب نباشند و آنها قريب به چهار صد نفر بودند مانند سلمان و مقداد و عمار و غيره که در مدينه منزلى نداشتند و در صفه مسجد پيغمبر بسر مى‌بردند روزها هسته خرما جمع بقدر معاش و به شترداران مى‌فروختند و ملازم صحبت حضرت و به طاعت مشغول و به تجارت نمى‌پرداختند از اين جهت، يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ: گمان و تصور مى‌کند نادان و بى‌خبر از حال آنان ايشان را اغنياء و با ثروت، مِنَ التَّعَفُّفِ: از جهت عفت ورزيدن و باز ايستادن از سؤال و استغناى طبع آنان. تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ: تو مى‌شناسى اى پيغمبر ايشان را به نشانه و علامت خاصه که زردى صورت و لاغرى بدن و خميدگى پشت مى‌باشد. صفت ديگر آنها اينکه: لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً: سؤال نمى‌کنند و چيزى نمى‌خواهند مردم را به اصرار و ابرام. نزد ابن عباس و اکثر مفسران سؤال نکردن ايشان است اصلا، نه آنکه خواسته باشند بدون اصرار؛ و آيه فوق مصدق آنست و ترک سؤال آنها به جهت شفقت و مرحمت بر مردمان بود که ناگاه رد
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 499
نمايند و از رستگارى محروم مانند.
وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ: و آنچه انفاق کنيد از مال خود به فقراء، فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ: پس بدرستى که خداوند متعال به آن دانا است و به علم ازلى احاطه دارد به تمام جزئيات از دره تا ذره حتى حرکت مور سياه در قعر دريا در سنگ صما. پس به انفاق شما از کم و زياد و طيب و خبيث، عالم مى‌باشد و به حکمت بالغه و مصلحت تامه بر وفق صلاح و نظام اتم عالم امکان در هر عصر و زمان از سعه و ضيق معاش و تمام را به عدل جزا مرحمت فرمايد.
تنبيه: آيه شريفه را اشاراتى است:
1- آنکه در صدقات و اعطاى خيرات، شخص مراعات نمايد اشخاص متدين متقى را که هر چه طرف شريف باشد ثواب آن افضل باشد، خصوصا صاحب عفيف که عفت نفس آنها به طورى است که بى‌خبران از حال ايشان آنان را اغنياء تصور نمايند از شدت عزت نفس و استغناى طبع که اظهار دارند.
2- آنکه سرمشقى باشد براى فقراى متدين که آنها هم اقتدا نمايند، زيرا هر که خواهد نفس او نفيس باشد بايد بخل کند به نفس خود، و تکرم نمايد از سؤال که در او مذلت و در وسط خوف منع و در آخر منع يا منت باشد.
3- احتراز از الحاح و اصرار در سؤال، چنانچه فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، هر که سؤال کند و حال آنکه براى او باشد آنچه بى‌نياز کند او را، مى‌آيد روز قيامت و آن سؤال او را در رنج و تعب اندازد، يا روى او را بخراشد يا جراحتى به صورت او رساند. «1» مراد آنکه روز قيامت کريه المنظر باشد. عرض کردند: چقدر مال موجب غنى است؟ فرمود:
پنجاه درهم نقره يا بقدر قيمت آن از طلا.
«1» المحجة البيضاء، جلد 7، صفحه 337.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 500