اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَيس‌َ عَلَيک‌َ هُداهُم وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَهدِي مَن يَشاءُ وَ ما تُنفِقُوا مِن خَيرٍ فَلِأَنفُسِکُم وَ ما تُنفِقُون‌َ إِلاَّ ابتِغاءَ وَجه‌ِ اللّه‌ِ وَ ما تُنفِقُوا مِن خَيرٍ يُوَف‌َّ إِلَيکُم وَ أَنتُم لا تُظلَمُون‌َ (272)
لَيس‌َ عَلَيک‌َ هُداهُم يعني واجب نيست بر تو و ملتزم نيستي که مدعوين البته هدايت يابند چون مسئله هدايت مثل بسياري از امور است که دو طرفي است و دو چيز لازم دارد يکي فاعل تام الفاعليّة باشد و يکي قابل تام القابليّة اگر احد طرفين
جلد 3 - صفحه 57
ناقص باشد تحقّق پذير نيست، مثلا ايجاد بايد موجد بکسر تام الفاعليّة باشد تا بتواند ايجاد کند. و موجد بفتح تام القابليّة باشد تا بشود موجود شود.
و لذا گفته‌اند که قدرت حق تعلّق بمحالات عقليّه مثل اجتماع ضدّين و مثلين و اجتماع نقضين و ارتفاع آنها تعلّق نميگيرد نه از جهت نقصان در قدرت و فاعليّت حضرت حق بلکه از جهت نقصان در طرف قابليّت، چون اينکه امور قابليّت وجود ندارند و تحقّق پذير نيستند.
وجود مقدّس حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در جهت فاعليّت در امر هدايت نقصاني ندارد تام الفاعليّة است ابدا کوتاهي در تبليغ و ارشاد و بيان و اقامه معجزه نفرموده بلکه کافر عنود و شقي‌ّ بد سير و فاسق لجوج قابليّت هدايت ندارند نقصان از اينکه طرف است، پيغمبر بايد وظيفه خود را انجام دهد که عذري بر احدي نماند هر کس قابليّت هدايت دارد هدايت ميشود و هر که ندارد نميشود و اينکه جمله بعين مثل آيه شريفه إِن عَلَيک‌َ إِلَّا البَلاغ‌ُ سوره آيه وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَهدِي مَن يَشاءُ خداوند هر کس را که ميداند قابل هدايت است تمام اسباب هدايت را تکوينا و تشريعا براي او فراهم ميفرمايد از توفيق و تأييد، و تعبير به مَن يَشاءُ هر که را بخواهد براي اينست که مشيّت حق تعلّق بمورد غير قابل نميگيرد و اگر مورد قابل باشد البتّه مورد تعلّق مشيّت است.
وَ ما تُنفِقُوا مِن خَيرٍ فَلِأَنفُسِکُم ماء موصوله شرطيّه يعني هر چه انفاق کنيد از انفاقات خيريّه از واجبات و مستحبّات نفع آن در دنيا و آخرت راجع بخود شما است. نه بر خداوند فائده بخش است زيرا غني‌ّ بالذات است و نه بر پيغمبر و امام و ساير دعات الي اللّه زيرا اجر آنها بر خداوند است دائر مدار اينکه نيست که شما بپذيريد يا نه و نه بر ساير مردم، زيرا هر کس اجر عمل خود را ميبرد.
وَ ما تُنفِقُون‌َ إِلَّا ابتِغاءَ وَجه‌ِ اللّه‌ِ ماء نافيه است لذا جزم نميدهد يا در مقام
جلد 3 - صفحه 58
نهي است مثل فَلا رَفَث‌َ وَ لا فُسُوق‌َ وَ لا جِدال‌َ فِي الحَج‌ِّ بقره آيه 93، و گفتند نفي در مقام نهي آکد در حرمت است کانّه ميفرمايد نبايد تحقّق پذيرد پس دلالت ميکند که انفاق بدون قصد قربت حرام است، يا در مقام نفي است يعني سزاوار نيست پس بدون قربت مثوبت و اجر ندارد و لو حرام نباشد.
وَ ما تُنفِقُوا مِن خَيرٍ يُوَف‌َّ إِلَيکُم ما جازمه شرطيّه است، جزاء يُوَف‌َّ إِلَيکُم است و ايفاء بمعني تمام اداء است، ايفاء دين يعني کليّه دين اداء شد پس اينکه انفاق خير بمنزله قرض است که بخدا داده‌اي مَن ذَا الَّذِي يُقرِض‌ُ اللّه‌َ قَرضاً حَسَناً الايه بقره آيه 246، و البتّه خداوند قرض و دين خود را اداء ميفرمايد و کاملا با نفع زيادي اضعاف مضاعف ردّ ميکند بصاحبش.
وَ أَنتُم لا تُظلَمُون‌َ ظلم در حق شما نشده چنانچه بعض جهّال توهّم کرده‌اند که تشريع عبادات ماليّه از واجبات مثل خمس و زکاة، و مستحبّات مثل صدقات مندوبه ظلم است که يکي زحمت بکشد و مالي گرد کند و بديگران بدهد لکن اينکه اشتباه است. اوّلا مال را خداوند داده و دستور تصرفاتش را معيّن کرده نميشود تجاوز کرد.
و ثانيا مجّاني نيست معامله و تجارتي است با خدا که موجب نفع بسيار است و ممکن است کلمه من خير در هر دو موضع متعلّق بانفاق مستفاد از تُنفِقُوا نباشد چنانچه گفتيم که مراد از انفاقات واجبه و مستحبّه باشد بلکه متعلّق بکلمه ما باشد يعني چيزي را که انفاق ميکنيد خير باشد که عبارت از مال حلال باشد و انفاق از مال حرام فائده و نتيجه ندارد بلکه موجب عذاب و سخط الهي است چنانچه قبلا ذکر شد و اطلاق خير بر مال حلال در قرآن داريم کُتِب‌َ عَلَيکُم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ إِن تَرَک‌َ خَيراً الوَصِيَّةُ لِلوالِدَين‌ِ وَ الأَقرَبِين‌َ الآية بقره آيه 176.
59