اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لِلفُقَراءِ الَّذِين‌َ أُحصِرُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ لا يَستَطِيعُون‌َ ضَرباً فِي الأَرض‌ِ يَحسَبُهُم‌ُ الجاهِل‌ُ أَغنِياءَ مِن‌َ التَّعَفُّف‌ِ تَعرِفُهُم بِسِيماهُم لا يَسئَلُون‌َ النّاس‌َ إِلحافاً وَ ما تُنفِقُوا مِن خَيرٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ بِه‌ِ عَلِيم‌ٌ (273)
لِلفُقَراءِ الَّذِين‌َ أُحصِرُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ لام للفقراء متعلّق بجملات آيات سابقه است که انفاقات باشد و لام اگر چه لام اختصاص است ولي چون مسلّم است که انفاق بغير اينها هم جايز و ممدوح است لذا بمعني اولويّت است و ينبغي، يعني باين فقراء اولي و اينها احق‌ّ بصدقات هستند نسبت بساير فقراء أُحصِرُوا از حصر بمعني منع است و از اينکه باب است حصار شهر که مانع از دخول دشمن است در داخل شهر، و از اينکه باب است شبهه محصوره که اطراف شبهه محدود است و معيّن، مقابل غير محصوره که محدود نيست. و از همين باب است حصر در حج که مانع شوند از تشرف حاج بمکّه.
و مراد در مقام فقرايي هستند که محصور شده‌اند و نميتوانند تحصيل معاش کنند يا بواسطه مرض يا ضعف يا تنگدستي و فقدان وسائل کسبي يا از ترس اعداء و يا دور افتادن از اوطان خود يا جهات ديگر.
و مراد از فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ اينکه است که اينکه حصر اينها براي امر ديني باشد مثل اصحاب صفه که تشرّف پيدا کردند مدينه بدين اسلام و از خانه و زندگاني خود دست کشيدند و بي‌منزل بودند در صفه مسجد زندگي ميکردند، که در حديث از حضرت باقر عليه السّلام مرويست که شأن نزول آيه آنها هستند و چهارصد نفر بودند يا براي تهيّأ بر جهاد يا جهات ديني ديگر، اشاره باين است که احصار آنها از روي تقصير و عصيان نباشد مثل اکثر فقراء که از روي لشي و تنبلي و بيماري يا از باب اسراف
جلد 3 - صفحه 60
و تبذير مال يا صرف در محرّمات مثل قمار و زنا و امثال اينها خود را بفقر و فاقه و تنگدستي انداختند، بلکه بسياري از آنها گدايي را کسب خود قرار داده و از اينکه راه استفاده‌هاي بسياري دارند.
لا يَستَطِيعُون‌َ ضَرباً فِي الأَرض‌ِ قدرت بر کسب و رفتن بجاي ديگر ندارند زيرا اگر کسي در مکاني وسائل معاش براي او مهيّا نباشد بايد بمکان ديگر برود و تحصيل معاش کند لکن اينها قادر بر اينکه هم نيستند.
يَحسَبُهُم‌ُ الجاهِل‌ُ أَغنِياءَ از بس حفظ آبرو ميکنند و خود را در انظار مردم اينکه نحو جلوه ميدهند که ظاهر آنها بر کسي که خبر از حال آنها ندارد مينمايد که اينها از اغنياء هستند.
مِن‌َ التَّعَفُّف‌ِ عفّت بمعني حفظ نفس است از ارتکاب اعمال سيّئه و اخلاق رذيله و اموال محرّمه بلکه از اموال مشتبه که يکي از اخلاق فاضله انسان عفّت است بلکه سر منشأ بسياري از اخلاق حميده است چون در علم اخلاق، اخلاق را بر هشت قسمت تقسيم کرده‌اند:
1- اخلاق راجعه بقوّه عاقله. 2- بقوّة شهويّه بهيميّه. 3- بقوّه وهميّه شيطانيّه 4- بقوّه غضبيّه سبعيّه. 5- بقوّه وهميّه و شهويّه. 6- وهميّه و غضبيّه.
7- شهويّه و غضبيّه. 8- شهويّه و وهميّه و غضبيّه.
و از براي هر يک از اينکه اقسام دو جنس معيّن کرده‌اند که در تحت هر جنسي انواع بسياري است: جنس قوّه عاقله در طرف اخلاق فاضله علم است و در طرف اخلاق رذيله جربزه و جهل است از حيث افراط و تفريط.
و جنس قوّه شهويّه در طرف اخلاق فاضله عفّت است و رذيله شرّه و خمود است از حيث افراط و تفريط.
و جنس در وهميّه فطانت در طرف فاضله و وسوسه و سفاهت افراطا و تفريطا
جلد 3 - صفحه 61
در طرف رذيله.
و جنس قوّه غضبيّه شجاعت در طرف فاضله و تهوّر و جبن در طرف رذيله افراطا و تفريطا و هکذا.
و بالجمله عفّت يکي از اجناس است در قوّه شهويّه که اخلاق فاضله در اينکه قوّه تحت عنوان عفّت است.
و امّا اخلاق مرکّبه از دو قوّه جنسش هم مرکّب از دو جنس است چه در طرف فاضله و چه رذيله مثلا عاقله و شهويّه علم و عفّت و هکذا، و مرکّب از سه قوّه سه جنس است.
تَعرِفُهُم بِسِيماهُم يعني اگر جاهل توهّم غناء در آنها ميکند لکن انسان فطن زيرک دانشمند از سيماء صورت آنها آثار فقر را درک ميکند.
لا يَسئَلُون‌َ النّاس‌َ اهل سؤال نيستند و نزد کسي اظهار فقر و تنگدستي نميکنند و البتّه سزاوار است کسي که بخواهد باين نوع احسان و انفاقي کند بنحوي باشد که حفظ شئونات آنها بشود و نفهمند که منفق درک فقر آنها را کرده و بعنوان فقر بآنها انفاق کرده.
الحافا الحاف اينست که سؤال را شعار خود قرار داده مثل لحاف که بخود مي‌پيچند و همه جا و از همه کس سؤال ميکنند، و اينجا مراد اينکه نيست که اينکه فقراء سؤال غير الحافي ميکنند بلکه اصلا اهل سؤال نيستند چه رسد الحاف در آن وَ ما تُنفِقُوا مِن خَيرٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ بِه‌ِ عَلِيم‌ٌ تفسيرش واضح است و گذشت در جمله‌اي از آيات شريفه.
62