تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَ لا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ (48)
بعد از آن به جهت تهديد در کفران نعمتهاى سبحانى بيان فرمايد که:
وَ اتَّقُوا يَوْماً: و بترسيد و بيانديشيد از عذاب و حساب روزى که:
لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً: در آن روز بى‌نياز نکند و کفايت ننمايد. و ادا و حق گذارى نتواند کرد هيچ نفس مؤمن از نفس کافر اندک چيزى را، از حقوق مردمان که در ذمه او باشد. يا کفايت نکند هيچ شخصى از هيچکس چيزى را از عذاب، که اگر چنانچه هزار نفس مؤمن اتفاق کنند که يک نفس کافره را از عذاب الهى برهانند و خلاص کنند، ممکن و ميسر نخواهد شد.
وَ لا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ: و قبول نشود از براى شخص عاصى شفاعتى بر فرض اينکه شافعى باشد. وَ لا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ: و گرفته نشود از آن نفس کافره فديه، که عوض خود بدهد براى تحمل عذاب در دفع عقاب از او. يا
«1» سوره آل عمران، آيه 110.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 140
آنکه اگر شافعى شفاعت کافر نمايد، يا فديه دهد براى او، هر آينه از او قبول نکنند. وَ لا هُمْ يُنْصَرُونَ: و نباشند ايشان در آن روز که يارى داده شوند؛ يعنى در دفع عذاب، هيچ کس نصرت ايشان ننمايد. مراد آيه شريفه نفى دفع عذاب است از کافر به تمام جهات، يعنى هيچکس نتواند عذاب را دفع کند از کافر، به هيچ وجهى از وجوه محتمله، زيرا وجوه دافعه عذاب از چهار قسم خارج نيست: يا بر سبيل قهر و نصرت باشد، يا مجّانا، و يا شفاعت، و يا فديه؛ و آيه شريفه شامل تمام اقسام مذکوره مى‌باشد. حاصل آنکه کفّار به هيچ وجه از عذاب خلاصى نخواهند داشت.
تبصره: «معتزله» استدلال کرده‌اند به اين آيه شريفه بر نفى شفاعت از اهل کبائر.
«اماميه» جواب فرموده‌اند: آيه شريفه مخصوص کفار باشد. و مؤيّد اين است که خطاب به کفار و نزول آيه بر ردّ قول آنها است، که مى‌گفتند آباء ما که انبياء هستند، شفعاى ما مى‌باشند در روز جزا.
و نيز اجماع امت واقع شده در شفاعت حضرت پيغمبر و ائمه معصومين و مؤمنين.
و احاديث بسيار در اين باب وارد شده، از جمله فرمود حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من لم يؤمن بشفاعتى لا انا له اللّه شفاعتى «1». يعنى هر که ايمان نداشته باشد شفاعت مرا، پس نائل نفرمايد او را خدا به شفاعت من.
و نيز فرمود: ادّ خرت شفاعتى لاهل الکبائر من امّتى «2». يعنى ذخيره نمودم شفاعت خود را براى اهل معاصى کبيره از امّت من.
و نيز فرمود: انّى اشفع يوم القيمة فاشفّع فيشفع علىّ فيشفّع و يشفع اهل
«1» مسند الرّسول، جلد اوّل، صفحه 366، حديث 4 (بنقل از بحار الانوار، جلد هشتم، صفحه 34)
«2» مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 104 (اين حديث با عبارات متفاوت در متون معتبر حديثى شيعه و سنّى ثبت شده و طبرسى، صاحب تفسير مجمع البيان، معتقد است که حديث مورد قبول همه مسلمانان مى‌باشد)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 141
بيتى فيشفّعون، و انّ ادنى المؤمنين شفاعة ليشفع فى اربعين من اخوانه کلّه قد استوجب النّار «1». يعنى: به درستى که من شفاعت کنم روز قيامت و قبول شود شفاعت من، و على عليه السّلام شفاعت کند پس قبول شود، و همچنين اهل بيت من شفاعت کنند و قبول شود؛ به درستى که کمتر مؤمن که شفاعت کند، در حق چهل نفر از برادران او است که تمام مستحق آتش باشند.
بنابراين اصل شفاعت مسلم باشد، منتها شفاعت در حق مرضىّ الدين است، زيرا فرموده: وَ لا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى «2». پس مؤمن نبايد مغرور شود به شفاعت و خود را از تدارک به عمل باز دارد.