تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ نَجَّيْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَکُمْ وَ فِي ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِيمٌ (49)
بعد از آن تفصيل نعمت را مى‌فرمايد که:
وَ إِذْ نَجَّيْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ: و ياد بياوريد اى بنى اسرائيل! زمانى را که نجات داديم و رها نموديم شما را از آل فرعون. مرا اجداد ايشان است، چون انعام به پدران تفضّل باشد در حق اولاد آنان و موجب افتخار آنان، يَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ: زجر مى‌کردند و وادار مى‌نمودند فرعونيان شما را به سخت‌ترين عذاب که اعمال شاقّه بود. چه بعضى را خدمه اصنام مقرّر و برخى را خادمان خود و جمعى را به زراعت و گروهى را به حفارى و
«1» مدرک پيشين، و نيز مناقب ابن شهر آشوب، جلد 2، صفحه 165 و بحار الانوار، جلد 8، صفحه 34.
«2» سوره انبياء، آيه 28.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 142
کنّاسى و دسته‌اى بنائى و سنگ کشيدن براى بنا، و اشخاصى که توانائى نداشتند جزيه بر آنها مقرّر و سخت مى‌گرفت به حدى که اگر در روز آن را نمى‌داد، دست او را به گردنش غلّ نموده يک ماه او را حبس مى‌کرد.
يُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ: مى‌کشتند پسران شما را، وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَکُمْ: و باقى مى‌گذاشتند دختران شما را. وَ فِي ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِيمٌ: و در اين کشتن پسران و خدمت دختران، امتحان و آزمايشى بود شما را از جانب پروردگار شما، ابتلائى بزرگ و آزمايشى به غايت با مشقت.
تبصره: شيخ طبرسى (رضوان اللّه عليه) فرمايد: سبب قتل اطفال بنى اسرائيل آن بود که چون کفر و ظلم فرعون به نهايت رسيد و خداى تعالى خواست او را هلاک کند؛ در خواب ديد آتشى از طرف بيت المقدس شعله کشيد، تمام خانه‌هاى مصر و قبطيها را سوزاند. فرعون ترسان و هراسان شد، سحره و کهنه را طلبيد، خواب را به آنها گفت. گفتند: پسرى از بنى اسرائيل متولّد شود که هلاک تو و تبديل دين تو به دست او باشد. پس فرعون امر کرد هر پسرى از بنى اسرائيل متولد شود بکشند، و دختر را بگذارند. چند سال متوالى پسران را کشتند، تا آنکه وبا حادث شد و اکثر آنها مردند، نزديک شد که از مردان کسى باقى نماند. پس بعضى از رءوسها قبطيها به فرعون گفتند به سبب وبا کبار سبطيها مى‌ميرند و صغار آنها کشته مى‌شوند، از آنها کسى باقى نماند تا خدمت ما کند. فرعون گفت يک سال در ميان بکشند، حضرت هارون در سالى متولّد شد که ذبح نمى‌کردند و حضرت موسى عليه السّلام در سال ذبح بوجود آمد «1».
تولد حضرت موسى عليه السّلام: فرعون به سبب شنيدن سخن علماى مصر که زوال ملک تو به دست کسى خواهد بود که از عمران متولد شود، امر کرد به عمران که شب و روز بايد نزد من باشى و يک ساعت غايب نشوى.
عمران امتثال امر فرعون نموده شب و روز نزد او بود، تا شبى فرعون در قصر
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 106 (با اندکى اختلاف)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 143
به خواب رفته و عمران نيز خواب بوده يکمرتبه بيدار، و زنش را نزد خود ديد.
متعجب شده پرسيد: چگونه آمدى اينجا و حال آنکه تمام درها بسته و پاسبان‌ها بيدارند؟ گفت: من خود اينجا نيامده‌ام، بلکه مرا آورده‌اند.
عمران دانست از جانب خداست. پس همان شب در قصر فرعون نطفه حضرت موسى عليه السّلام منعقد شد، چون اثر حمل ظاهر گرديد عمران خائف شد. مردم واقعه را به فرعون رسانيدند، تکذيب و به جهت احتياط، خواصّ زنان را مأمور به تفحص نمود. حق تعالى آن کودک را پشت مادر برد، چنانکه اثرى ظاهر نشد. فرعون بر حرمت عمران بيفزود، تا آنکه حضرت موسى عليه السّلام متولد و خبر منتشر شد. فرعون براى تجسّس فرستاد. مادر موسى، طفل را در تنور نهاده فرار کرد. خاله موسى بدون اطلاع آتش در تنور نهاد براى نان. وقتى که گماشتگان فرعون رسيدند، شعله آتش به هوا مى‌رفت، همه خانه را جستجو کردند، به سر تنور رسيدند، آتش عظيمى از آن بيرون مى‌آمد. فرعون را خبر دادند که غلط گفته‌اند، خوشحال شد. بعد از رفتن آنها مادر موسى خواهر را گفت: با طفل چه کردى؟ گفت: او را نديدم. به فزع آمده به سر تنور آمده نگاه کرد. موسى را ديد نشسته و آتش اطراف او را احاطه نموده آسيبى نيافته، خرسند شد.
دانست که اين از غرائب و عجائب قدرت الهى و در آن سرّى مى‌باشد. پس او را گرفته و در پنهانى او را تربيت مى‌نمود.
تبصره: وقوع اين آثار عجيبه محقق سازد قدرت و حکمت و تدبير و تقدير ذات يگانه الهى را؛ زيرا با آن سطوت فرعونى و جدّيت نهائى نسبت به سد و منع از تولّد حضرت موسى عليه السّلام، خداى تعالى نشان داد قدرت باهره خود را، که در خانه او نطفه آن حضرت منعقد، و بعد از آن هم در حفظ و حمايت خود، او را از شرّ اشرار محفوظ داشته تا تقدير ازلى سبحانى ظهور يابد. و اين يکى از براهين توحيد است. و لذا مردى از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام سؤال نمود: به چه چيز شناختى پروردگار خود را؟
فرمود: بفسخ العزائم و نقض الهمم، لمّا ان هممت حال بينى و بين همّى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 144
و عزمت فخالفت القضاء عزمى، فعلمت انّ المدبّر غيرى «1». يعنى شناختم خدا را به فسخ شدن قصدها و بهم خوردن همّتها؛ زيرا چون همت نمودم حائل شد چيزى بين من و ميان همت من، و چون قصد نمودم امرى را، پس مخالف شد قضاء قصد مرا. دانستم که مدبّر در اشياء غير من است و آن خداوند ربّ العالمين مى‌باشد.