«ربا»، در لغت به معناى زيادى وافزايش است. و در شريعت اسلام به معناى زياده گرفتن در وام يا بيع است. مورد ربا، يا پول است يا جنس. گاهى پول را قرض مى‌دهد و بيش از آنچه داده باز پس مى‌گيرد، که اين رباى در وام است و گاهى جنسى را مى‌دهد و مقدار بيشترى از همان جنس را تحويل مى‌گيرد، که اين نيز در مواردى ربا مى‌شود. مانند فروش با وزن يا پيمانه.
رباخوار، به کسى تشبيه شده که شيطان او را خبط کرده است. «خَبط» به معناى افتادن و برخاستن و عدم تعادل به هنگام حرکت است.
رباخوار در قيامت همچون ديوانگان محشور مى‌شود، چرا که در دنيا روش او باعث بهم خوردن تعادل جامعه گرديده است. ثروت پرستى، چشم عقلش را کور کرده و با عمل خود چنان اختلافات طبقاتى و کينه را بر مى‌انگيزد که فقر و کينه سبب انفجار شده و اصل مالکيّت را نيز متزلزل مى‌کند. براى اين افراد، گويا ربا اصل و خريد و فروش فرع است، فلذا مى‌گويند: بيع و معامله هم مثل رباست و تفاوتى ندارند.
انتقاد از رباخوارى، ربا گرفتن و ربا دادن، از ابتداى اسلام مطرح بوده است. در سوره روم که در مکّه نازل شده است، مى‌فرمايد: «وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ» «1» يعنى آنچه به قصد ربا مى‌دهيد تا براى شما در اموال مردم بيفزايد، بدانيد که نزد خداوند افزون نمى‌شود. سپس در سوره‌ى آل‌عمران با فرمان «لا تَأْکُلُوا الرِّبَوا» «2» از آن نهى گرديده و بيشترين انتقاد از رباخوارى در همين آيات آمده است. ضمناً آيه «وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ» «3»، يادآور مى‌شود که در مذهب يهود نيز «ربا» حرام بوده، همچنان که اين حرمت در تورات «4» ذکر شده است.
آيات مربوط به ربا، بدنبال آيات انفاق آمد، تا دو جهت خير وشر را که توسط مال و ثروت پديد مى‌آيد مطرح کند. انفاق يعنى دادن بلاعوض و ربا يعنى گرفتن بلاعوض. هر آثار
«1». روم، 39.
«2». آل عمران، 130.
«3». نساء، 161.
«4». تورات، سِفر خروج، فصل 23 جمله 25 و سِفر لاويان، فصل 25.
جلد 1 - صفحه 437
خوبى که انفاق دارد، مقابلش آثار سوئى است که ربا در جامعه پديد مى‌آورد. به همين جهت قرآن مى‌فرمايد: «يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُرْبِي الصَّدَقاتِ» خداوند ثروت بدست آمده از ربا را نابود، ولى صدقات را افزايش مى‌دهد.
تهديدهايى که در قرآن براى اخذ ربا و پذيرش حاکميّت طاغوت آمده، براى قتل، ظلم، شرب خمر، قمار و زنا نيامده است. «1» حرمت ربا نزد تمام فرق اسلامى، قطعى واز گناهان کبيره است. وقتى به امام صادق عليه السلام خبر دادند که فلانى رباخوار است، فرمود: اگر قدرت مى‌داشتم گردنش را مى‌زدم. «2» همچنان که حضرت على عليه السلام وقتى با رباخوارى مواجه شد، از او خواست توبه کند، وقتى توبه کرد او را رها نمود و به دنبال آن فرمود: رباخوار را بايد از عمل خود توبه دهند، همچنان که از شرک توبه مى‌دهند. از امام باقر عليه السلام نقل شده است که فرمود: خبيث‌ترين درآمدها، رباخوارى است. «3» و رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده‌اند: هرگاه خداوند اراده‌ى هلاک قريه‌اى را داشته باشد، رباخوارى در آن قريه ظاهر مى‌شود. «4» و خداوند، فرد رباخوار، وکيل، شاهد و کاتب ربا را لعنت نموده است. «5» در حديث مى‌خوانيم: رباخواران، در قيامت همچون ديوانگان محشور مى‌شوند. «6»
امام صادق عليه السلام علّت تکرار آيات ربا را آماده سازى ثروتمندان براى کار خير و صدقات مى‌داند و مى‌فرمايد: چون از يکسو «ربا» حرام است و از طرف ديگر کنز و انباشتن ثروت به صورت راکد نيز است، پس چاره‌اى براى ثروتمندان جز انفاق و يا کارهاى توليدى مفيد باقى نمى‌ماند. «7» همچنان که درباره‌ى علّت تحريم ربا گفته‌اند: رباخوارى مانع جريان پول در مسير توليد و کارهاى عام المنفعه است و به جاى تلاش و فکر و بازو، فقط از سود پول بهره‌گيرى مى‌شود، لذا ربا تحريم شده است. از امام صادق عليه السلام روايت شده است که فرمودند: «لو کان الربا حلالا لترک الناس التجارات» اگر ربا حلال بود، مردم کسب و کار را
«1». تفسير الميزان، ذيل آيه.
«2». وسائل، ج 12، ص 429.
«3». کافى، ج 5، ص 147.
«4». کنز العمّال، ج 4، ص 104.
«5». وسائل، ج 12، ص 430.
«6». تفسير درالمنثور، ج 2، ص 102.
«7». وسائل، ج 12، ص 423.
جلد 1 - صفحه 438
رها مى‌کردند. «1» و از امام رضا عليه السلام نيز روايت شده است که فرمودند: اگر ربا شيوع پيدا کند راه قرض دادن بسته مى‌شود. «2» ضمناً چون احتمال در دام ربا افتادن در امور اقتصادى زياد است، در حديث مى‌خوانيم: «من اتّجر بغير فقه فقد ارتطم فى‌الربا» «3» هرکس بدون دانش و آگاهى از مسائل فقهى تجارت وارد تجارت شود، گرفتار ربا مى‌شود.
آثار ربا:
گرفتن پول اضافى، بدون انجام کارى مفيد و يا مشارکت در توليد، نوعى ظلم و اجحاف است که موجب پيدايش دشمنى و قساوت مى‌شود.
ربا دهنده به جهت بدهى‌هاى تصاعدى، گاهى ورشکست و مجبور به قبول انواع ذلّت‌ها و اسارت‌ها مى‌شود. «4»
ربا، تعادل جامعه را بهم زده و موجب تقسيم جامعه به دو قطب مستکبر و مستضعف مى‌شود. «5»
با توجّه به اين آثار تخريبى، نه تنها در شريعت اسلام، بلکه در تمام اديان آسمانى ربا تحريم شده است.
امّا برخى به بهانه‌هايى مى‌خواهند ربا را توجيه کنند و به دنبال راه فرار هستند. کلاه شرعى ساختن، همانند حيله يهود براى گرفتن ماهى در روز شنبه که در آيات قبل ماجراى آن بيان شد، نوعى بازى بيش نيست و قرآن از اين گونه بازى‌ها انتقاد کرده است.
ربا، آثار تخريبى خود را دارد هرچند که جوامع انسانى آن را در سيستم اقتصادى خودپذيرفته باشند. علّت پيشرفت جوامع غربى، توجّه به علم و صنعت است، نه اينکه رباخوارى موجب ترقّى آنها شده باشد.