تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يَأْکُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ کَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (275)
بعد از آن در بيان نص صريح حرمت ربا و شآمت و بال و عذاب آن مى‌فرمايد:
الَّذِينَ يَأْکُلُونَ الرِّبا: آن کسانى که مى‌خورند ربا را (مراد مطلق تصرف است و ذکر خوردن براى آنکه اعظم منافع آن است). لا يَقُومُونَ إِلَّا کَما يَقُومُ: برنخيزند از قبرهاى خود در وقت بعث در قيامت مگر چنانچه برمى‌خيزد، الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِ: آن کس که مخبط و ديوانه نموده باشد او را شيطان به سبب مس کردن. خلاصه رباخواران در قيامت به شکل مجانين از قبور برخيزند و آنها را بدين نشانه شناسند، شکم آنها به سبب مال ربوى چنان بزرگ باشد به قسمى که
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 502
هرگاه برخيزند بيفتند از شدت بزرگى شکم. ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا: اين عذاب مر ايشان را به سبب آنست که گفتند: إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا: جز اين نيست داد و ستدى که ربا در آن نيست مثل بيعى است که در آن ربا باشد، زيرا تراضى طرفين که موجب سازش بيع است در ربا نيز مى‌باشد، و اين مغالطه باشد؛ زيرا خداوند متعال به حکمت بالغه مال را سبب نظام معاش بنى آدم قرار داده بوسيله تجارت، و معامله ربوى، موجب حبس نقدين و سد باب تجارت است.
ابن عباس نقل نموده شخص مديون که مدتش تمام و طلبکار مطالبه مى‌نمود مى‌گفت: زياد کن در مدت تا زياد نمايم در مال. پس راضى مى‌شدند و معامله مى‌کردند به تصور آنکه اين زيادتى همان زيادتى در ثمن است در موقع معامله.
وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا: و حال آنکه حلال فرموده خداى تعالى بيع را و حرام فرموده ربا را و در ميان بيع و ربا تفاوت بسيار است:
1- نص صريح بر حرمت ربا و حليت بيع. 2- گرفتن مال مسلم بدون عوض جايز نيست مگر به وجهه مشروعه، و در ربا وجهه شرعى و عوضى موجود نيست، لکن در بيع صحيح عوض مى‌باشد. 3- بيع موجب ازدياد مکاسب و لکن ربا به عکس سبب منع تجارت و باعث اختلال نظام معاش بنى آدم است. 4- معروف و صدقات و قرض الحسنه از بين خلق منقطع فقر فاقه ظهور يابد به شآمت ربا.
تبصره 1: ربا بر دو قسم باشد: رباى فرضى. رباى معامله.
رباى قرضى آنست که قرض بدهد مالى را و شرط کند زيادتى را، و زيادتى اقسام دارد: 1- زيادتى عينى مثل آنکه ده تومان قرض دهد به شرط ده تومان و يک قران. 2- زيادتى وصفى مثل ده تومان نقره شکسته را قرض دهد به شرط ده تومان نقره صحيح. 3- زيادتى عملى مثل آنکه ده تومان دهد به شرط ده تومان و خياطى جامه. 4- زيادتى منفعتى مثل آنکه ده تومان قرض دهد به شرط ده تومان و معامله محاباتى. 5- زيادتى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 503
انتفاعى مثل آنکه ده تومان قرض دهد به شرط انتفاع بردن از عين مرهونه که نزد او باشد، زيرا منافع مرهونه متعلق به مالک آن است. و شرط هم اعم است از آنکه صريح باشد يا ضمنى که قرض مبتنى بر آن بوده باشد تمام آن مفسد و حرام خواهد بود و تفصيل آن در رسائل ربائيه ميباشد.
رباى معامله: آنست که جنس مکيل يا موزون را معاوضه نمايد به همان جنس به زيادتى از همان جنس، خواه معاوضه به عنوان بيع باشد يا صلح يا هبه معوضه. و نيز زيادتى عينى يا وصفى در مقابل سکه‌اى يا صحت يا مرغوبيت باشد يا نباشد همه آن مفسد و حرام است. مراد به اتحاد جنس در اين مقام يکى از سه شق است: 1- اتحاد بين دو فرد از يک نوع مانند گندم خوب و بد. 2- اتحاد دو نوع از يک نوع مثل اتحاد روغن گوسفند با ماست و پنير و کره و کشک آن که همه فروع شير است. 3- اتحاد بين نوع و فروع آن مثل اتحاد انگور با فروع آن که کشمش و شيره و آب غوره و سرکه مى‌باشد.
تبصره 2: مطابق فتواى حجج اسلام، دو حکم مترتب بر ربا مى‌باشد چه رباى قرضى و يا رباى معامله. يکى حکم تکليفى که حرمت باشد، و ديگر حکم وضعى که نقل و انتقال اصلا واقع نشود. و آنچه به عنوان قرض ربوى و معاوضه ربويه داد و ستد شود، حکم مغصوب را دارد؛ و در اين حکم عالم به حکم تکليفى و وضعى و جاهل به آن مساوى هستند.
تنبيه: يکى از ضروريات دين اسلام حرمت ربا که از گناهان بزرگ بشمار و عقوبت شديد بر آن توعيد شده و احاديث بسيار در آن وارد گرديد: از جمله:
1- على بن ابراهيم قمى- عن ابى عبد اللّه عليه السّلام قال: درهم ربا اعظم عند اللّه عزّ و جلّ من سبعين زنيّة کلّها بذات محرم فى بيت اللّه الحرام. «1» حضرت صادق عليه السّلام فرمود: يک درهم ربا عظيمتر است
«1» تفسير قمىّ، جلد اوّل، صفحه 93.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 504
از حيث گناه نزد خداى عز و جل از هفتاد زنا تمام آن به محارم باشد در خانه خدا.
2- قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من اکل الرّبا ملاء اللّه بطنه نار جهنّم بقدر ما اکل فان کسب منه مالا لم يقبل اللّه شيئا من عمله و لم يزل فى لعنة اللّه و ملئکته مادام معه قيراط. فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: هر که بخورد ربا را، پر کند خدا شکم او را آتش جهنم به قدرى که خورده. پس اگر کسب نموده از آن مالى را، قبول نفرمايد خداوند چيزى از عمل او را، و هميشه در لعنت الهى و ملائکه است مادامى که با او قيراطى از مال ربا شد.
3- در مهنج- در حديث معراجيه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد: شب معراج گذشتم به جماعتى شکمهاى آنها پر از مار، و پوست شکم آنها چنان نازک بود که مارها ديده مى‌شد. از جبرئيل پرسيدم اينها کيستند؟ گفت: رباخوران که قياس نمودند ربا را به بيع و آن را حلال دانستند.
فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ: پس هر که آيد و رسيد او را پند و زجرى از جانب پروردگار او مانند نهى از ربا، فَانْتَهى: پس بازايستد و منزجر شود از آن به توبه و تدارک، فَلَهُ ما سَلَفَ: پس مر او راست آنچه گذشته از گرفتن ربا قبل از تحريم، چنانچه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:
هر که به شرف اسلام مشرف شود و توبه نمايد از آنچه در زمان کفر نموده، حق تعالى گذشت فرمايد از او. «1» وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ: و کار او واگذار به خداست، يعنى مهم امر او در آينده منوط به حفظ و عصمت حق باشد به توفيق تذکر و تدبر در آيات زاجره تا مرتکب مخالفت نگردد. وَ مَنْ عادَ: و هر که بازگردد به استحلال ربا بعد از آنکه خدا حرام فرموده، فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ: پس آن گروهى که حلال دانند ربا را بعد از آنکه خدا
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 390- تهذيب الاحکام، جلد 7، صفحه 16، حديث 68.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 505
حرام فرموده ملازمند آتش جهنم را، هُمْ فِيها خالِدُونَ: براى ايشان آتش و عذاب دائم و ثابت خواهند بود که خلاصى براى آنها نيست، زيرا حلال دانستن ربا بعد از ورود نصّ حرمت، موجب کفر، و کافر هم مخلد در جهنم مى‌باشد.