تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الَّذِينَ يَأْکُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ کَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (275)
ترجمه
آنانکه ميخورند ربا را برنميخيزند مگر چنانچه برميخيزد آنکه مخبط ميکند او را شيطان از اصابت نمودن اين بعوض آنست که گفتند جز اين نيست که
جلد 1 صفحه 352
فروختن مانند ربا است با آنکه حلال کرده است خدا فروختن را و حرام نموده ربا را پس کسى که رسيد او را موعظه از پروردگارش پس پذيرفت پس مر او راست آنچه را گذشته و امر او با خدا است و کسانى که عود کنند پس آنگروه اهل آتشند آنها در آن جاويدانند..
تفسير
ربا زياده عوض در معامله و قرض است رباى در معامله عبارت از فروختن جنسى است بهمان جنس با زياده مانند آنکه يک من گندم خوب را بفروشد بيکمن گندم بد با يک ريال وجه يا بد و من گندم بد يا خوب و رباى قرضى آنست که چيزى بکسى قرض دهد بشرط آنکه در موقع پرداخت چيزى علاوه نمايد و هر يک از ايندو نوع ربا شرائط و احکامى دارد که در کتب فقهيه ذکر شده و وجوهى براى تخلص از آن هم بيان فرموده‌اند که شرح آن از شأن تفسير خارج است و براى انس بمعنى شرعى اين مقدار کافى است و اخذ اين زياده که بآن ربا اطلاق ميشود حرام است به اجماع بلکه ميتوان گفت ضرورى دين است و از معاصى کبيره است که هيچ معصيتى حرمت آن اعظم و عقوبت آن اشد از اين معصيت در شريعت اسلام نيست در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که يک درهم از ربا گناه آن شديدتر است نزد خدا از هفتاد مرتبه زنا نمودن با محارم و در فقيه و تهذيب علاوه فرموده مانند عمه و خاله و قمى علاوه فرموده در خانه کعبه و فرموده ربا هفتاد جزء دارد که يک جزء کوچک آن مانند زناى با مادر است در خانه کعبه و در فقيه و تهذيب نقل نموده که امير- المؤمنين (ع) فرمود پيغمبر (ص) لعن نمود ربا و خورنده آن و فروشنده و خريدار و نويسنده و دو شاهد آنرا و از حضرت رسول (ص) روايت شده است که خداوند شکم ربا خوار را از آتش جهنم پر مى‌کند بقدريکه ربا خورده و مادامى که کسب او ربوى است خداوند هيچ عملى را از او قبول نمى‌نمايد و هميشه مشمول لعنت خدا و ملائکه است تا يک قيراط از ربا نزد او باقى است و در مجمع و قمى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که پيغمبر (ص) فرمود در شب معراج قومى را در آسمان ديدم که ميخواستند بايستند بواسطه بزرگى شکمشان نميتوانستند از جبرئيل سؤال نمودم اينها کيانند جواب گفت کسانى هستند که در دنيا ربا ميخوردند نميتوانند بايستند مگر مانند کسى که شيطان او را مخبط نموده باشد و مانند آل فرعون صبح و شام در آتش افکنده
جلد 1 صفحه 353
ميشوند و ميگويند پروردگارا کى روز قيامت ميآيد و عياشى از آنحضرت نقل نموده که ربا خوار از دنيا بيرون نميرود تا مخبط کند او را شيطان و چون مقصود اهم نوعى از اخذ ربا خوردن آنست خدا از آن بخوردن تعبير فرموده است و فرموده است رباخوار از قبر خود برنميخيزد مگر مانند شخص مصروع که مخبط و ديوانه نموده باشد او را شيطان جنى از جهت اصابت بآن و اين تعبير براى تکلم نمودن بلسان قوم است چون عرب اين قبيل اشخاص را جن زده ميخواندند و اينعذاب براى آنستکه آنها قولا و عملا ميگفتند بيع مانند ربا است و قياس ميکردند ربا را در حليت به بيع با آنکه قياس باطل است در شريعت و خدا بيع را حلال و ربا را حرام فرموده است در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که خداوند ربا را حرام فرمود تا مردم از کار خوب بازنمانند فيض ره فرموده مراد بازنماندن از قرض الحسنه است و بنظر حقير اين حکمت اختصاص برباى قرضى دارد و ظاهر روايت بيان حکمت اصل ربا است که دو قسم دارد پس شايد مراد از کار خوب اعم از قرض الحسنه و حسن سلوک و برادرى با برادران دينى باشد که اگر متاعى دارند و ميخواهند معاوضه نمايند چيزى علاوه از آنها گرفته نشود چون در مساوات مواسات و مواخات است و در طلب زياده تضييق و امساک بلکه شايد حکمت قرض الحسنه هم همين باشد که ثوابش از صدقه زيادتر است و لفظ مس در لغت بمعنى جنون هم آمده است در هر حال رباخوار در روز رستخيز مانند ديوانه از قبر برميخيزد و محشور ميشود يعنى حرکاتش مستقيم و معتدل نيست و اهل محشر آنها را باين شعار ميشناسند پس کسى که حکم حرمت ربا باو برسد و بواسطه نهى الهى منتهى شود و توبه نمايد خدا توبه او را قبول مى‌فرمايد و اموالى را که قبل از بلوغ نهى باو از اين راه تحصيل نموده از او اخذ نمى‌فرمايد پس بملکيت او برقرار مى‌فرمايد در کافى از يکى از صادقين عليهما السلام و در تهذيب از حضرت باقر (ع) و عياشى از هر دو امام نقل نموده که مراد از موعظه توبه است و در کافى و فقيه از حضرت صادق (ع) نقل نموده که هر که از روى نادانى ربا خورده اگر توبه کند خدا توبه او را قبول مى‌فرمايد و اگر کسى مالى از پدرش با وارث برسد و بداند که در آن مال ربا است ولى مخلوط باشد بمال حلال براى او حلال است ولى اگر بشناسد آن مال را بايد از سرمايه خود خارج نمايد و بصاحبش مسترد دارد و هر کس مال
جلد 1 صفحه 354
بسيارى بدست آورده باشد و در آن ربا زياد باشد ولى نداند و نشناسد آنرا و بعد از شناختن اراده داشته باشد که آنرا خارج نموده بصاحبش مسترد دارد آنچه را در سابق صرف نموده از آن او است و در آتيه بايد از آن اجتناب نمايد و بنظر حقير مراد از موعظه در روايات منقوله موعظه مؤثره در حليت اموال ربويه سابقه است که خواسته‌اند بفرمايند صرف علم بحکم و اجتناب در آتيه موجب حليت اموال سابقه نيست توبه لازم دارد و قدر متيقن مستفاد از آيه شريفه حليت اموالى است که کفار در زمان جاهليت از اينراه بدست آورده بودند چنانچه در مجمع از حضرت باقر (ع) نقل نموده که کسى که اسلام بياورد و توبه نمايد از آنچه بجا آورده است آنرا در زمان جاهليت خداوند گذشت ميکند از او آنچه را که گذشته است و در غير اينمورد بايد بکتب فقهيه مراجعه شود و حکم چنين شخصى در آخرت با خدا است اگر از صميم قلب توبه نموده باشد توبه‌اش را قبول و جزاى خير باو عطا خواهد فرمود و الا بعدل يا فضلش با او رفتار ميفرمايد در هر حال ديگر مسلمانان نبايد متعرض او و اموالش شوند امر او با خدا است و بنظر حقير چنانچه سابقا تحقيق شد اختيار قبول و رد توبه با خدا است ممکن است در بعضى از موارد قبول نشود اگرچه از صميم قلب باشد ولى آثار ظاهرى آن مرتب ميشود و کسى که عود نمايد بجاهليت و آداب آن بعد از اسلام يا کسيکه عود کند بربا خوارى با آنکه بداند حرمت آنرا و بگويد با بيع فرقى ندارد از اهل آتش است و در آن مخلد خواهد بود و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که اگر ربا خوار تصور نمايد ربا حلال است و بخورد ضررى براى او ندارد تا وقتى که توجه پيدا کند و عمدا مرتکب شود که در اينصورت مشمول اين آيه خواهد بود و ظاهرا مراد آنستکه جاهل قاصر باشد نه مقصر و در فقيه و در عيون از حضرت رضا (ع) نقل نموده که آن معصيت کبيره است بعد از بيان و استخفاف بآن دخول در کفر است و در باب حکمت حرمت آن بعضى از عرفا گفته‌اند منع از توکل بخدا است چون ربا خوار روزى خود را در محل معينى تأمين مينمايد بخلاف ساير کسبه که اميدشان بخدا است لذا شيطان در او نفوذ پيدا ميکند و عقل او را زائل مى‌نمايد و چون رابطه با خدا ندارد روز قيامت مانند شخص مخبط ديوانه‌وار مى- گردد و بحق و اصل نميشود و بعضى گفته‌اند حکمت آن منع از زراعت و تجارت و
جلد 1 صفحه 355
صناعت است که اداره معاش خلق منوط برواج آنها است و اين هر دو در رباى قرضى است و بنظر حقير حکمت همانست که از روايت کافى از امام صادق (ع) استفاده مى- شود که ذکر شد از قضا بعد از نوشتن روايت بر طبق نقل صافى ديدم مجمع آنرا بعلاوه دو لفظ که مفيد نظريه حقير است نقل نموده و اللّه اعلم باسرار احکامه.