اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اتَّقُوا يَوماً لا تَجزِي نَفس‌ٌ عَن نَفس‌ٍ شَيئاً وَ لا يُقبَل‌ُ مِنها شَفاعَةٌ وَ لا يُؤخَذُ مِنها عَدل‌ٌ وَ لا هُم يُنصَرُون‌َ (48)
(بترسيد از روزي که چيزي را کسي از کسي کفايت نکند و شفاعت و وساطتي از او قبول نشود و عدل و عوضي از آن کس گرفته نشود و اينان ياري کرده نشوند).
يوما منصوب است براي اينکه مفعول و اتقوا است و مراد روز قيامت است و براي اينکه روز در اينکه آيه چهار خصلت ذکر شده:
(اول) لا تَجزِي نَفس‌ٌ عَن نَفس‌ٍ شَيئاً «لا تجزي بمعني» لا تکون باشد يعني هيچکس چيزي را از ثواب يا عقاب و پاداش و حساب و غيره از ديگري کفايت نکند و کسي را بجاي ديگري جزا ندهند چنانچه در آيات ديگر نيز باين معني تصريح شده مانند آيه شريفه: وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ أُخري«1» بردارنده بار و گناه ديگري را بر ندارد) و مانند وَ اخشَوا يَوماً لا يَجزِي والِدٌ عَن وَلَدِه‌ِ وَ لا مَولُودٌ هُوَ جازٍ عَن والِدِه‌ِ شَيئاً«2» (بترسيد از روزي که پدري از فرزندش چيزي را کفايت نميکند و فرزندي هم کفايت کننده چيزي از پدرش نمي‌باشد) و مانند فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ«3» (هر کس باندازه سنگيني ذرّه کار خوب کند آن را مي‌بيند و هر کس باندازه سنگيني ذره کار بد کند آن را مي‌بيند.
و نظير حديث مشهور «
النّاس مجزيون باعمالهم ان خيرا فخير و ان شرا فشرّ
» و اينکه آيات منافات ندارد با اخباري که باين مضمون روايت شده «
من سن‌ّ سنّة حسنة کان له اجرها و اجر من عمل بها الي يوم القيمة و من سن‌ّ سنّة سيّئة کان له
1- سوره انعام آيه 164
2- سوره لقمان آيه 32
[.....]
3- سوره زلزال آيه 8
جلد 2 - صفحه 25
الله‌وزرها و وزر من عمل بها الي يوم القيمة}
» زيرا اينکه جزاء از ثواب يا عقاب، اثر عمل خود اوست که اينکه سنت خوب يا بد را گذارده است.
و به بيان واضح‌تر اينکه عامل بر سه قسم است: عامل بالمباشرة، عامل بالتسبيب، و عامل بالرضا، عامل بالمباشرة کسي است که خود کاري را انجام دهد و عامل بالتسبيب کسي است که سبب شود ديگري عمل خير يا شري را انجام دهد و چنين کسي در ثواب يا گناه مباشر عمل شريک است بدون اينکه از ثواب يا عقاب او چيزي کم شود و بنا بر اينکه اگر حساب شود بسا ثواب يا عقاب سبب ميليونها بيش از ثواب يا عقاب مباشر است مثلا مرحوم کليني يا صدوق يا مجلسي رحمهم اللّه را در نظر بگيريد اينهمه کتاب که در بيان عقائد و اخلاق و جمع اخبار اهل بيت مجلسي تصنيف نموده تا قيامت هر که از آنها بهره برداري کند و مشمول ثواب و اجر شود مرحوم مجلسي با همه اينها شريک ميباشد و مرحوم صدوق و کليني نيز که سبب شده که مرحوم مجلسي و امثال او اينکه تأليفات را بنمايند و ديگران بهره برداري کنند با مجلسي و هزاران مثل او شريک خواهند بود و هکذا هر چه بالاتر روي تا بمقام مقدس ائمه طاهرين و نبي اکرم برسد که سبب تمام اينکه هدايات و خيرات و برکات بوده‌اند و بر عکس ابو حنيفه و امثال او که سبب اضلال و انحراف مردم از طريق حق شدند در عقاب تمام گمراهي‌ها و انحرافاتي که ديگران بواسطه اينها يافته‌اند شريکند و هکذا تا برسد بکساني که سبب پيدايش و پر و بال دادن بامثال ابو حنيفه شدند.
و عامل بالرضا کسي است که بعمل کسي راضي و خشنود باشد، چنين کسي نيز در ثواب يا عقاب او شريک خواهد بود «
الراضي بفعل قوم کالداخل فيهم
» و همچنين اينکه آيات منافات ندارد با اخباري که وارد شده فرداي قيامت عبادات ظالم و غيبت کننده را بمظلوم و شخصي که غيبت او شده ميدهند و معاصي
جلد 2 - صفحه 26
مظلوم و مغتاب را بر ظالم و غيبت کننده بار ميکنند، زيرا اينکه اثر ظلم و غيبت و اثر عمل خود ظالم و غيبت کننده است.
(دوم) وَ لا يُقبَل‌ُ مِنها شَفاعَةٌ آيات راجع بشفاعت بر دو دسته است:
يک دسته مطلق شفاعت را نفي ميکند مانند همين آيه و آياتي ديگر.
و يک دسته شفاعت را مقيّد باذن و رضايت و اجازه حق تعالي مينمايد و شفاعت بدون اذن و رضايت حق را نفي مينمايد مانند مَن ذَا الَّذِي يَشفَع‌ُ عِندَه‌ُ إِلّا بِإِذنِه‌ِ«1» وَ لا يَشفَعُون‌َ إِلّا لِمَن‌ِ ارتَضي«2» و غير اينها و روي قواعد اطلاق و تقييد، آيات مقيّده مقدّم است بلکه روي قواعد نص‌ّ و ظاهر، نص مقدم ميباشد، و آيات دسته اول ظاهر در نفي مطلق، و دسته دوم نص‌ّ در ثبوت مقيّد است و البته نص‌ّ بر ظاهر مقدّم است علاوه بر اينکه اخبار متواتره بتواتر اجمالي و همچنين ضرورت مذهب شيعه و اجماع علماء از متقدمين و متأخرين بر ثبوت شفاعت قائم است و تفصيل اينکه مطلب را در کلم الطيب کاملا متعرض شده‌ايم«3» قطع نظر از همه اينها مي‌گوييم آيات نافيه شفاعت در مقام بيان اينکه است که فرداي قيامت اختيارات از همه افراد سلب ميشود، امر، امر خدا، حکم، حکم خدا و فرمان، فرمان اوست، اگر خداوند بخواهد کسي را بهشت ببرد براي خدمتي که به پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم يا صديقه طاهره «ع» يا ائمه طاهرين «ع» يا ذريه آنها يا بعالم و مؤمنين و يا بمقدسات ديني مانند قرآن نموده باشد، کسي را نميرسد که اعتراض کند، و معني شفاعت همين است، بنا بر اينکه منافاتي نيست تا در صدد رفع آن برآئيم«4».
(سوم) وَ لا يُؤخَذُ مِنها عَدل‌ٌ يعني کسي را بجاي ديگري نميگيرند و فديه نمي‌پذيرند، در جنگها معمول بود کساني را که بعنوان اسارت ميگرفتند بسا
1- سوره البقره آية الکرسي
2- سوره انبياء آيه 29
3- مجلد سوم ص 237- 246
4- بعلاوه تمام آيات نافيه راجع بکفار است و اهل ضلالت اما نسبت باهل ايمان دليلي بر نفي آن نداريم
جلد 2 - صفحه 27
فديه از آنها اخذ نموده و آزادشان ميکردند و اينکه در غزوات اسلامي نيز معمول بود، و در قيامت فديه از کسي نمي‌پذيرند چنانچه در آيات ديگر نيز تصريح شده مانند: فَاليَوم‌َ لا يُؤخَذُ مِنکُم فِديَةٌ وَ لا مِن‌َ الَّذِين‌َ کَفَرُوا«1» و مانند آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا لَو أَن‌َّ لَهُم ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً وَ مِثلَه‌ُ مَعَه‌ُ لِيَفتَدُوا بِه‌ِ مِن عَذاب‌ِ يَوم‌ِ القِيامَةِ ما تُقُبِّل‌َ مِنهُم وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ«2» و اينکه موضوع هم مقيّد ميشود باخباري که از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين بالاخص حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرداي قيامت کفار اهل کتاب را بجاي امّت مرحومه و همچنين نصاب اهل خلاف را بجاي شيعيان بجهنم ميبرند و اينکه اخبار و دفع اشکالي را که متوجه آنها ميشود در مجلد سوم کلم الطيب بيان نموده‌ايم«3» و در مقدمه همين کتاب نيز اثبات کرده‌ايم که عمومات و اطلاقات قرآن را ميتوان باخبار قطعي تخصيص و تقييد نمود«4» (چهارم) وَ لا هُم يُنصَرُون‌َ يعني کسي بکمک و نصرت آنان قيام نميکند که عذاب الهي را از آنان رفع نمايد و هر کس بپاداش عمل خود خواهد رسيد.