تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها وَ هُوَ مَعَکُمْ أَيْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ «4»
هُوَ الَّذِي: او است آن خدائى که، خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: بيافريد آسمانها و زمين‌ها را، فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ: در مدت شش روز.
بيان: ترتيب حوادث بر ايجاد شي‌ء بعد شي‌ء، ادل است بر آنکه فاعل آن، عالم و مدبر است که مى‌گرداند آن شي‌ء را به اختيار خود، و جارى نمايد بر وفق مشيت خود؛ و مؤيد اينست روايت صدوق رحمه اللّه در «عيون» و «علل» از حضرت رضا عليه السّلام فرمود: پس خداى تعالى خلق فرمود آسمان و زمين را در شش روز، و حال آنکه ذات احديّت مسلط بر عرش، و قادر بود بر آنکه خلق فرمايد در يک چشم بهم زدن، و لکن ايجاد نمود در شش روز تا ظاهر شود [براى ملائکه] آنچه خلق مى‌نمايد آن را شي‌ء بعد شي‌ء، پس استدلال کنند به حدوث حوادث بر ذات قادر متعال. «1» ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ: پس مستولى شد بر عرش در تدبير امور مانند استواى ملک بر سرير به استيلا بر تدبير مملکت، چه تمام تدبيرات از عرش نازل مى‌شود که اعظم مخلوقات است، و لذا بندگان نزد حوائج، دستها به جانب آن بلند مى‌کنند.
«1» به نقل از نور الثقلين، جلد 2، صفحه 336.
جلد 13 - صفحه 13
بيان: وجوه ديگر در بيان آيه- از جمله: 1- بلند و رفيع گردانيد آن را.
2- قصد نمود خلق عرش را، يعنى اراده فرمود. 3- ابن عباس گفته بلند گرديده امر او. 4- شروع در خلق عرش و اتقان آن فرمود. 5- مستولى شد بر آسمانها به قهر و غلبه خود. 6- مستولى شد امر و قضاى سبحانى به آسمان يعنى امر و قضاى الهى از آسمان به زمين نازل مى‌شود. 7- در احتجاج- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام: استوى تدبيره و علا امره: «1» مستولى شد امر او و علو نمود امر او. 8- از حضرت کاظم عليه السّلام: استولى على ما دقّ و جلّ:
استيلا يافت به آنچه دقيق و جلى، کوچک و بزرگ است. «2» بعد از ذکر کمال علم خود فرمايد: يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ: مى‌داند آنچه درآيد در زمين مانند بذرهاى کاشته و قطرات باران و گنجها و اموات و غير آن، وَ ما يَخْرُجُ مِنْها: و مى‌داند آنچه بيرون مى‌آيد از زمين مانند نباتات و معدنيات و بعضى از دفاين و ساير کنوز و تمامى اموات در آخرت، وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ: و مى‌داند آنچه فرود آيد از آسمان مانند باران و برف و تگرگ که سبب ارزاق‌اند و ملائکه و اوامر و نواهى، وَ ما يَعْرُجُ فِيها: و آنچه بالا رود و درآيد در آسمان مانند ارواح و اعمال بندگان و دعوات آنان و ملائکه‌اى که اعمال بندگان مى‌نويسند و غير آن. حاصل کلام آنکه هيچ چيز از اشيا و اعمال بر ذات يگانه سبحانى پوشيده و پنهان نيست.
وَ هُوَ مَعَکُمْ: و او با شماست، يعنى علم ازلى و قدرت سبحانى احاطه دارد بر شما عموما، و به فضل و رحمت خصوصا، أَيْنَ ما کُنْتُمْ: هر جا که باشيد؛ چون معيت علم و قدرت او هيچ حالى از شما منفک نيست، پس هيچ چيز از اعمال و احوال و اقوال شما بر ذات سبحانى مخفى نخواهد بود. وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ: و خداى تعالى به آنچه به جا مى‌آوريد شما از خير و شر و طاعت و
«1» به نقل از نور الثقلين، جلد 2، صفحه 39، حديث 157.
«2» نور الثقلين، جلد 2، صفحه 39، حديث 158.
جلد 13 - صفحه 14
معصيت، بيناست، و بر آن جزا و پاداش خواهد داد.
تنبيه: آيه شريفه بيان احاطه علميه ذات يگانه خود را فرمايد؛ و آنچه بزرگان ذکر نموده بطور اجمال آنکه: واجب است اعتقاد به آنکه حق تعالى به صفت کماليه خود عالم است در ازل و ابد به همه اشياء از موجودات و معدومات و ممکنات و ممتنعات و واجبات و کليّات و جزئيات و جميع ما کان و ما يکون و ما لا يکون، بدون آنکه تغييرى در علم حق تعالى واقع شود؛ و علم الهى قبل از خلقت و حين خلقت و بعد از خلقت، يکسان است بدون تفاوت.