تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ «3»
هُوَ الْأَوَّلُ: او است پيش از همه موجودات، و لهذا پديد آرنده و آفريننده همه آنهاست، يعنى قديم ازلى است که اوّليّت او را بدايتى نيست، وَ الْآخِرُ: و او است باقى پس از فناى ممکنات، و ابدى که آخريت او را نهايت نيست. اين دال است بر فناى جميع جواهر و اجسام و اعراض در آخر کار. يا اول است به
جلد 13 - صفحه 11
اعتبار آنکه اسباب از او صادر شده، و آخر است به اعتبار آنکه مسببات به او منتهى شود. وَ الظَّاهِرُ: و آشکار است وجود او به کثرت دلايل، وَ الْباطِنُ: و نهان است حقيقت ذات او از ادراک و تعقل هر عاقلى.
بيان: دو وصف اول دال است بر آنکه حق تعالى جامع صفت اوليت و آخريت، و دو وصف اخيره دالند که او جامع صفت ظهور و خفاست، و وسطى اشعار بر آنکه او جامع مجموع صفتين اوليين و مجموع صفتين آخريين است؛ پس او سبحانه مستمر الوجود است در جميع اوقات گذشته و آينده، و ظاهر الوجود و باطن الحقيقت در جميع ازمان و اوقات.
تنبيه: علما را در تفسير اين چهار صفت، وجوه بسيار است از جمله:
1- اول است بلا ابتدا، و آخر بلا انتها؛ ظاهر بلا اقتراب، و باطن بلا احتجاب.
2- اول به ازليّت، و آخر به ابديّت؛ ظاهر به احديّت، و باطن به صمديّت.
3- اول به برّ و هدايت، و آخر به عفو و مغفرت؛ ظاهر به احسان و توفيق نزد اطاعت، باطن به ستر در وقت معصيت.
4- اول به خلق، و آخر به رزق؛ ظاهر به احيا، و باطن به اماته.
5- اول به قدميت، و آخر به رحمانيت؛ ظاهر به کرم، و باطن به علم.
6- اول است به تکوين، و آخر است به تلقين؛ ظاهر است به تبيين، و باطن است به تزيين.
7- توحيد صدوق رحمه اللّه، ذات سبحانى اول است بدون ابتدا، و آخر است به غير انتها؛ ظاهر است به آياتى که آشکارا فرموده از شواهد قدرت و آثار حکمت و بينات حجت که عاجزند خلق از ايجاد کوچکترين آن و آسانترين آن و حقيرترين آن، چنانچه فرموده (لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ)؛ باطن است از اوهام که احاطه به او پيدا نکنند و عقول واله و حيرانند از شناختن حقيقت او، پس باطن هر باطن و محتجب هر محتجب، باطن است بالذات، ظاهر است به آيات بينات.
جلد 13 - صفحه 12
وَ هُوَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ: و ذات سبحانى به همه چيزها داناست، اول و آخر، و ظاهر و باطن، نزد علم او مساوى است.