تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما لَکُمْ أَلاَّ تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا يَسْتَوِي مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ کُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ «10»
جلد 13 - صفحه 19
وَ ما لَکُمْ: و چيست شما را و چه عذرى داريد، أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: در آنکه نفقه نکنيد مالهاى خود را در راه خدا، يعنى در آنچه سبب تقرب نزد او مى‌شود از حقوق واجبه و مستحبه و خيرات و مبرات. وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: و حال آنکه مر خداى راست خاصه ميراث آسمانها و زمينها، يعنى هر چه آسمان و زمين است بعد از فناى اهالى همه آن، به او باز خواهد گشت و در حقيقت ملک امروز مر او راست، و لکن خلقان را در آن رخصت تصرف فرموده و بالاخره تصرف آنها منقطع، و تمام برگشت به او نمايد.
بيان: آيه شريفه ترغيب و تحريص به انفاق است، يعنى چون دانستيد که اين اموال در دست شما باقى نخواهد ماند، پس انفاق آن از حيثيّت آنکه موجب عوض و ثوابى است که باقى خواهد ماند، اولى و احق خواهد بود.
بعد از آن تفاوت ميان منفقين از حيث سبق و قوت يقين و شدت حاجت بيان فرمايد: لا يَسْتَوِي مِنْکُمْ: مساوى نيست از شما اى اهل ايمان، مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ: هر که انفاق کند پيش از فتح مکه قبل از عزت اسلام و قوت مسلمانان در عدد و دخول مردمان و ديدن خانه خدا دسته دسته و پيش از قلت حاجت به قتال، وَ قاتَلَ: و کارزار کند با دشمنان خدا، أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً:
آن گروه متقيان و مقاتلان قبل از فتح مکه که سابقان از مهاجر و انصار حضرت رسالتند، بزرگترند از حيث درجه و مرتبه، مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ: از آنان که انفاق کنند بعد از فتح مکه، وَ قاتَلُوا: و مقاتله کنند. حاصل آنکه بيان فرمايد که انفاق قبل از فتح مکه با جهاد، ثوابش عظيمتر است نزد خدا از انفاق و جهاد بعد از فتح. وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى: و همه را که نفقه کنند و جهاد نمايند پيش از فتح و بعد از فتح، وعده داده است خداى تعالى مثوبت نيکو را که بهشت است اما با تفاوت درجات، وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ: و خداى تعالى به
جلد 13 - صفحه 20
آنچه مى‌کنيد از انفاق و جهاد بر وجه اخلاص يا ريا، دانا و آگاه است به ظاهر و باطن آن، و همه را بر وفق نيّات جزا و سزا خواهد داد.
تتمه: شبهه‌اى نيست که انفاق و جهاد، فرع اسلام است؛ و از مسلميات است که امير المؤمنين عليه السّلام، اسبق در اسلام از همه کس بوده، پس تخصيص آيه به آن حضرت محقق باشد به جهت دارا بودن آن سرور اين دو وصف را به نحو اکمل و اتمّ:
اما در انفاق، نزول آيه «وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْکِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً» در حق او. و نيز در خبر صحيح روزى اعرابى از او چيزى طلب نمود، به و کيل خود فرمود: عطا کن اعرابى را هزار؛ و نفرمود از نقره يا طلا. و کيل پرسيد: کدام آن را؟ حضرت فرمود: «کلاهما عندى حجر»: هر دو نزد من سنگ است، آنچه اعرابى را نفع بخشد به او بده. «1» امّا جهاد آن سرور، مشهور است در وصف او: «کرّار غير فرار».
و نيز به جهت مبالغه در انفاق فرمايد: