تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِيمٌ «11»
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ: کيست آن کسى که قرض دهد خدا را، يعنى انفاق کند مال را به اميد عوض، قَرْضاً حَسَناً: قرضى نيکو، يعنى مال خود را به طيب نفس دهد.
بيان: تسميه انفاق به قرض به جهت آنست که همچنان که قرض، دينى است واجب العوض، انفاق نيز امرى است لازم الاجر؛ پس منفق مانند کسى است که قرض دهد.
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 177.
جلد 13 - صفحه 21
فَيُضاعِفَهُ لَهُ: پس زياده فرمايد خدا آن قرض را براى او، يعنى اجر او را مضاعف سازد از ده تا هفتصد يا بيشتر، وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِيمٌ: و مر او راست مزدى گرامى اگرچه مضاعف نباشد، چه جاى آنکه اضعاف کثيره به آن منضم شده باشد.
تنبيه: بزرگان فرموده‌اند قرض حسن، آن است که جامع اوصاف ده‌گانه باشد:
1- آنکه از حلال باشد، زيرا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: انّ اللّه طيّب لا يقبل الّا الطّيّب. «1» 2- از اموال نفيسه باشد، زيرا خدا فرموده: وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ.
3- محب مال و راجى حيات باشد، زيرا از حضرت سؤال نمودند از افضل صدقه، فرمود: ان تعطيه و انت صحيح شحيح تامل العيش: «2» افضل صدقه آنست که تصدق کنى آن را در حالى که تندرست باشى و نفس تو خسيس باشد و اميد زندگى داشته باشى.
4- آنکه در کتمان آن کوشى.
5- به محتاج‌ترين مردمان دهى چنانچه فرمايد: وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ.
6- آنکه در عقب آن منت ننهى و اذيت نرسانى، زيرا خدا فرمايد: لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى.
7- آنکه قصد قربت نمايد به اخلاص بدون ريا و سمعه، که آن مذموم و فاعلش ملوم است.
8- آنکه آن را حقير شمرد اگرچه بسيار باشد، زيرا دنيا با متاع آن قليل است نسبت به نعيم عقبى.
9- آنکه دوست‌ترين مال باشد، که فرمود: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا
«1» خداوند پاک است و جز پاک راى نمى‌پذيرد.
«2» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 178.
جلد 13 - صفحه 22
مِمَّا تُحِبُّونَ.
10- با وجود احتياج خود تصدق نمايد.
و اين صفات ده‌گانه وقتى کامل شد قرض حسن باشد. «1» تبصره: آيه شريفه شامل است کسى را که: به خلوص نيت، قرض دهد مؤمن محتاج درمانده را به قصد ثواب از خداى تعالى در حالتى که موقع طلب قرض، بدون تعلل و تأخير قرض دهد و ابدا هيچ منظورى نداشته باشد مگر رضاى خداى تعالى و منت ننهد و طالب عوض نباشد و به اخلاص و طيب نفس باشد؛ و احاديث بسيار در آن وارد شده از جمله:
1- وسائل- از حضرت صادق عليه السّلام: ما من مسلم اقرض مسلما قرضا حسنا يريد به وجه اللّه الّا حسب له اجرها کحساب الصّدقة حتى يرجع اليه.
فرمود: نيست هيچ مسلمانى که قرض دهد مسلمانى را قرض به جهت رضاى خدا مگر آنکه حساب شود براى او اجرش مثل حساب صدقه تا برگردد.
2- حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: من اقرض مؤمنا قرضا ينظر به ميسوره کان ماله فى زکوة و کان هو فى صلاة من الملئکة حتّى يؤدّيه.
هر که قرض دهد مؤمنى را قرضى که مهلت دهد او را تا توانائى او باشد، مال او در زکات، و مى‌باشد در طلب رحمت ملائکه تا ادا گرديده شود.
3- فرمود: قرض يکى، بيست و هشت حسنه محسوب، و اگر بميرد صاحبش، از صدقات حساب گردد.
تتمه: جايز نيست شرط زياده در قرض، زيرا حرام است خواه شرط صريح باشد يا ضمنى که قرض مبنى بر آن واقع شود، و فرق نيست در زياده اينکه:
1- عينيه باشد مثل آنکه ده تومان قرض دهد به شرط دوازده تومان. 2- شرط عملى مثل خياطت جامه‌اى براى او. 3- شرط منفعتى مانند اجاره مکانى. 4- شرط انتفاع به عين مرهونه. 5- شرط صفتى مانند پول معيوب به شرط اداى
«1» مدرک ياد شده.
جلد 13 - صفحه 23
صحيح آن. و فرق نيست ميان آنکه مکيل يا موزون يا معدود باشد، تمام اقسام آن حرام باشد و داخل در ربا شود، و دو حکم بر آن مترتب است: يکى حکم تکليفى يعنى حرمت، و ديگر حکم وضعى که مقترض «قرض گيرنده» چنين مال را مالک نشود.