تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ «21»
بعد از تحقير دنيا، ترغيب فرمايد به مسابقه اسباب مغفرت که علت تامه نجات از عذاب نيران و فوز به نعيم جنان است:
سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ: سبقت و پيشى بگيريد به سوى موجبات آمرزشى که واقع شود، مِنْ رَبِّکُمْ: از جانب پروردگار شما. از جمله موجبات مغفرت است: توبه، استغفار، نمازهاى واجبه، روزه، صدقه، حج، جهاد، حضور جماعت، و مسابقت به صف اول و تکبير اول، تبعيت حضرت رسالت و ولايت آل عصمت عليهم السّلام که سبب آمرزش است. وَ جَنَّةٍ عَرْضُها: و پيشى بگيريد به بهشتى که پهناى آن، کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ: مانند پهناى آسمان و زمين است که همه را صحائف و به يکديگر وصل کنند، و هرگاه عرض آن به اين مثابه باشد طول آن در چه مرتبه باشد.
تنبيه: علما را در ذکر عرض بدون طول چند وجه است: 1- عظم عرض، دال است بر عظم طول. 2- آنکه طول بدون عرض ممکن است، اما عرض بدون طول ممکن نيست. 3- آنکه عرض بهشت مثل آسمان و زمين است، اما
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 188.
جلد 13 - صفحه 40
طول آن به غير از خدا کسى نمى‌داند. 4- عرض اينجا به معنى بسط است مانند آيه «فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ» و چون بهشت در آسمان هفتم است چنانچه در احاديث ثابت گشته، پس منافات نداشته باشد به آنکه عرض آن مانند عرض آسمان و زمين باشد.
در خبر است که جبرئيل اراده نمود طول بهشت را بداند، سى هزار سال بپريد، ضعيف شد، از حق تعالى مدد قوت خواست، حق تعالى او را قوت داد، سى هزار مرتبه و هر مرتبه سى هزار سال بپريد؛ پس عرض کرد: خدايا بيشتر طى کرده‌ام يا گذشته‌ام؟ حورى از خيمه خود آواز داد: اى روح اللّه، چرا زحمت خود مى‌دهى، به خدا در اين مدت که مى‌پرى از ملک [مالک من] بيرون نرفته‌اى جبرئيل گفت: تو کيستى؟ گفت: من حورى‌ام از حوريان که مخلوق شده‌ام براى مؤمنى از مؤمنان. «1» اين بهشت متصف به اين صفت، أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ: مهيا کرده شده است براى کسانى که، آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ: ايمان آورند به خدا و پيغمبران او، ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ: آنچه موعود شده از مغفرت و بهشت، فضل خدا و کرم او است، چه نعم باقى را جزاى قليل فانى قرار داده؛ و اگر اقتصار فرمايد در جزا بقدر آنچه بنده به عمل آن مستحق شده، هر آينه بر سبيل عدل خواهد بود لکن به فضل خود زياده بر قدر استحقاق بدو کرامت فرمايد.
بعضى گفته‌اند: هيچکس به خير دنيا و آخرت نمى‌رسد مگر به فضل الهى، زيرا او سبحانه اگر ما را امر به طاعت نمى‌کرد و طريق اهتدا براى ما تبيين نمى‌فرمود و در عمل صالح توفيق نمى‌داد، به نعيم ابدى و سعادت جاودانى مستفيض نمى‌شديم؛ پس همه از فضل سبحانى باشد. و ديگر آنکه خداوند منان به فضل و احسان، لطف فرموده به آنچه سبب ارشاد و هدايت ما باشد از اعطاء عقل و تمکين و ارسال رسل و انزال کتب و ازاحه علت و
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 188.
جلد 13 - صفحه 41
تعريض ثواب و تهديد از عقاب نموده نسبت به عموم مکلفين براى اتمام حجت بر آنان.
يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ: عطا فرمايد آن را به عنايت خود هر که را مى‌خواهد از اهل ايمان بدون ايجاب، وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ: و خدا صاحب فضل بزرگ است بر مؤمنان، هم در دنيا به توفيق ايمان و طاعت، و هم در آخرت به مغفرت و جنت.
(آية 22)