تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَکُونُ حُطاماً وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ «20»
بعد از بيان حال فريقين در نشأه آخرت، بيان تحقير و فناء و زوال دنيا را
جلد 13 - صفحه 36
فرمايد تا مغرور به آن نشوند:
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا: بدانيد اى طالبان دنيا بدرستى که جز اين نيست که زندگانى اين سراى دنيا، لَعِبٌ وَ لَهْوٌ: بازيچه و مشغولى است، و رنج و زحمت در طلب متاع آن بى‌فايده مانند بازيچه اطفال که فايده بر آن مترتب نشود، و مشغولى است که به سبب اشتغال شما به آن بازمى‌مانيد از مراتب عظيمه اخرويه، وَ زِينَةٌ: و آرايشى است در مطاعم خوشگوار و ملابس نيکو و منازل دلکش و مراکب راهوار و غير آن، وَ تَفاخُرٌ بَيْنَکُمْ: و مفاخرت نمودن نسبت به يکديگر به سبب نسب عالى و جاه و منازل، وَ تَکاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ: و مباهات کردن در کثرت مالها و عدد آن، وَ الْأَوْلادِ: و بسيارى فرزندان.
ابن عباس گفته: جميع اموال غير حلال، تکاثر است؛ و تطاول بر اولياى خدا به مال و اولاد و خدم، تفاخر.
بعضى اکابر در وصف دنيا گفته‌اند: الدّنيا لعب کلعب الصبيان و لهو کلهو الفتيان و زينة کزينة النسوان و تفاخر کتفاخر الاقران و تکاثر کتکاثر الدهقان؛ و بر هيچ عاقلى مخفى نيست که اين بازى به اندک زمانى برطرف شود، و لهو و فرح، به غم و کدرت مبدل گردد، و زينتهاى آن از هم فرو ريزد، و تفاخر و تکاثر او چون شراره آتش نابود گردد.
بيان: حضرت امير المؤمنين عليه السّلام به عمار ياسر فرمود: اى عمار، براى دنيا غم مخور که جمله لذات دنيا شش است: مطعوم، مشروب، ملبوس، منکوح، مرکوب، مشموم. شريفترين مطعومات عسل است و آن لعاب مگس باشد، و بهترين مشروبات آب است و جمله حيوانات در آن مساويند، و نيکوترين مشمومات مشک و آن خون آهو باشد، و زيباترين مرکوبات اسب است و راکب آن در مظنّه هلاکت است، و نفيس‌ترين ملبوسات ابريشم است و آن تنيده کرم باشد، و معظم فوائد منکوحات مواقعه است و آن ادخال مجراى بول باشد در بول ديگر؛ و چون معظم لذات دنيا مبتنى بر اين امور خسيسه دنيه
جلد 13 - صفحه 37
است، پس معلوم شود که قدر و منزلت آن چه اندازه باشد. «1» حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روزى با جمعى صحابه بر بزغاله مرده‌اى گذشت، ديد متورّم و متعفّن شده، کنار راه افتاده، فرمود: کيست اين را به درمى بخرد؟ گفتند: يا رسول اللّه در زندگى به يک درم نمى‌ارزيد، اکنون که مرده گنديده است، که او را به درمى بخرد؟ فرمود: به خدا سوگند که دنيا نزد حق تعالى حقيرتر از اين بزغاله است. «2» و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام پرسيد وصف دنيا فرما، فرمود: الدّنيا اوله بکاء و اوسطه عناء و آخره فناء: «3» اولش گريه، و وسطش غم و اندوه، و آخرش فنا باشد.
ثابت بن سعيد گفته: دنيا چون عقربى است که دنبال آن جز زهر نيست، به هر که رسد نيش زند.
حق تعالى در بى‌اعتبارى دنيا و سرعت زوال آن تمثيل فرموده به اين مثل که دنيا: کَمَثَلِ غَيْثٍ: مانند بارانى است که بر زمين کشته ببارد و تخمها که در اوست زود برويد و راست بايستد، و به جهت طراوت و نضارت، أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ: به شگفت آورد زارعان را روئيده شده باران، يعنى آنچه رسته شده از باران، يا متعجب سازد آن گياه کفار را که اعجاب آنها به زينت دنيا بيشتر است بر خلاف اهل ايمان، زيرا مؤمن چون امرى معجب مشاهده کند فکر او منتقل شود به قدرت صانع آن، پس سبب تعجب او در نبات قدرت الهى مى‌شود نه طراوت و نضارت آن، و کافر فکر او تجاوز نکند از آنچه احساس نموده بلکه مستغرق امر محسوس شده فکر خود را مقصور مى‌دارد بر تعجب آن و اصلا متوجه خالق نشود. حاصل مانند نباتى است که از باران روئيده با کمال تر و تازگى،
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 186.
«2» مدرک ياد شده.
«3» مدرک ياد شده.
جلد 13 - صفحه 38
ثُمَّ يَهِيجُ: پس خشک گردد به يکى از آفات سماوى و ارضى، فَتَراهُ مُصْفَرًّا:
پس بينى آن را زرد بعد از سبزى و خرّمى، ثُمَّ يَکُونُ حُطاماً: پس گردد بعد از زردى درهم شکسته و کوفته و ريزه گشته، يعنى مال و منال دنيا نيز چنين است که روزى چند سبز و خرم باشد بعد از آن به حرارت آفتاب يا به آفات خشگ گردد و ريزه گشته، به باد حوادث متلاشى و پراکنده گردد، يا باد مرگ درآيد و حيات ضعيف او را که نبات طبيعت باشد به پيرى خشک گرداند و مال او را به ديگرى منتقل سازد.
بيان: تشبيه زندگانى دنيا به نبات در اينکه: عاقبت دنيا که انسان طالب و جالب آنست مانند عاقبت اين مزروع است در حينى که غايت اميدوارى و دلبستگى به زخارف دنياست، ناگاه سيل اجل رسيده با هزاران حسرت، نهال او را بدرآرد و ثمرات آرزوهاى او را نابود سازد؛ بنابراين چنانچه اين زرع را عاقبت خوشى نباشد، همچنين مغرور و فريفته دنيا را سر انجام پسنديده نخواهد بود و شايد وبال و نکال آن طارى شود چنانچه فرمايد:
وَ فِي الْآخِرَةِ: و در آخرت، عَذابٌ شَدِيدٌ: عذاب سخت است مر دشمنان خدا را که همه عمر در طلب دنيا گذرانيده و حق را فراموش کرده باشند، وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ: و آمرزش از جانب خدا عاصيان اهل ايمان را ثابت، وَ رِضْوانٌ: و خشنودى مر دوستان حق را که به جهت اشتغال به طاعت و عبادت، ترک دنيا کرده باشند محقق است. اين کلام براى تحذير به انهماک در دنيا و تحريص بندگان است بر موجب کرامت در آخرت، پس به جهت تأکيد آن فرمايد:
وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا: و نيست زندگانى دنيا، إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ: مگر متاع و بهره فريب دهنده.
تبصره: دنيا متاع غرور است نسبت به کسى که مغترّ شود به آن و آن را به جهت مستلذات نفس و هوى و شهوات بکار برد و از حظوظ آخرت بازماند؛ و اما اگر صاحب دولتى مدد و توفيق سبحانى شامل شود بوسيله اسباب دنيوى در تحصيل مقاصد اخروى سعى نمايد و به سبب آن از مراضى ربّانى بهره بردارد،
جلد 13 - صفحه 39
دنيا نسبت به او متاع سرور خواهد بود نه غرور، و لهذا سعيد بن جبير فرموده: الدّنيا متاع الغرور لمن لم يشتغل بطلب الآخرة و من اشتغل بطلبها فهو له متاع بلاغ الى ما هو خير منه» و مصداق اينست حديث نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: نعم المال الصّالح للرّجل الصّالح. «1»