تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لِکَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ «23»
جلد 13 - صفحه 42
پس تعليل آن و تبيين حکمت در آن فرمايد که مصائب نازله در لوح محفوظ ثبت شده:
لِکَيْلا تَأْسَوْا: تا اندوهگين نشويد و غم مخوريد، عَلى ما فاتَکُمْ: بر آنچه فوت شده باشد شما را از مال دنيا و وسعت و عافيت و رفاهيت و صحت و ساير منال و عوارضات، وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ: و شادمان نگرديد به آنچه عطا فرموده شما را از نعم مذکور، چه هر که عالم باشد به اينکه نه اندوه او را قرارى است، نه فرح او را اعتبارى، نقمت حادثه بر او آسان شود و به نعمت او فرحان و نازان نشود، و همه همت را مصروف آخرت سازد؛ و همچنين اگر دانست که آنچه فوت شده عوض آن بر خدا واجب است که در دنيا يا در آخرت به او رساند محزون نخواهد شد از آن؛ و اگر عالم شد نعمتى که به او رسيده مستلزم تکليف شکر است بر آن و ايفاى حقوق واجبه از آن، فرحناک نخواهد شد.
تبصره: آيه مشعر است بر چهار صفت: 1- حسن خلق، زيرا هر که وجود و عدم دنيا نزد او مساوى باشد، حسد و معادات و نزاع که از اسباب سوء خلق است از او مسلوب باشد، چه اينها از نتايج حب دنيااند. 2- استحقار دنيا و اهل آن به جهت عدم فرح بوجود آن و عدم حزن به عدم آن. 3- تعظيم آخرت به جهت آنکه رسيدن مصائب و نوائب، مثمر ثواب دائم است که خالى از نواقص و شوائب باشد. [4- افتخار به دنيا، نه به اسباب دنيا.] تنبيه: آيه شريفه سرمايه نجات دنيا و آخرت را که زهد باشد بيان فرمايد، و احاديث آل عصمت مبين آنست:
1- نهج البلاغه- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: الزّهد کلّه بين کلمتين من القرآن، قال اللّه تعالى: «لِکَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» و من لم يأس على الماضى و لم يفرح بالآتى فقد اخذ الزّهد بطرفيه. «1»
«1» به نقل از نور الثقلين، جلد 5، صفحه 249، حديث 95.
جلد 13 - صفحه 43
يعنى: زهد بتمامه بين دو کلمه از قرآن است: خدا فرمايد: غم نخوريد به آنچه فوت شده، و خوشنود نشويد به آنچه بيايد شما را؛ و هر که تأسف نخورد به گذشته، و خرسند نگردد به آينده، بتحقيق فراگرفته دو طرف زهد را.
2- معانى الاخبار- ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت باقر عليه السّلام:
شخصى سؤال نمود زهد را، فرمود: الزّهد عشرة اشياء، فاعلى درجات الزّهد ادنى درجات الورع، و اعلى درجات الورع ادنى درجات اليقين، و اعلى درجات اليقين ادنى درجات الرّضا، الا و انّ الزّهد فى آية من کتاب اللّه عزّ و جلّ: «لِکَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ»:
زهد ده چيز است و اعلى درجات زهد، ادنى درجات ورع است؛ و اعلى درجات ورع، ادنى درجات يقين؛ و اعلى درجات يقين، ادنى درجات رضا باشد. آگاه باشيد بدرستى که زهد در يک آيه کتاب خداى عزّ و جلّ باشد «لِکَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ».
3- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است: يابن آدم ما لک تأسو على مفقود لا يردّه اليک الفوت و ما لک تفرح بموجود لا يترکه فى يدک الموت: چرا غمناک شوى اى پسر آدم بر گمشده‌اى که اندوه تو آن را باز نيارد، و چرا شاد شوى به چيزى که مرگ آن را در دستت باقى نگذارد؟ «1» 4- بو ذر جمهر حکيم را پرسيدند چرا غمناک نشوى به چيزى که از تو فوت شود و چرا شادمان نگردى از چيزى که به تو آيد؟ گفت: براى آنکه فايت را به گريه در نتوان يافت، و حاصل را به شادى، باقى نتوان داشت.
بزرگى فرموده: حق تعالى به اين آيه خلقان را تنبيه فرموده بر آنکه بر فايت صبر کنند، و برآمده خشنود نباشند، و دست از هر دو بدارند و به قضاى خدا راضى باشند.
و چون حب جاه و مغرور شدن به حطام دنيا و خوشحالى به متاع آن، موجب
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 190.
جلد 13 - صفحه 44
افتخار و تکبر است که بدترين صفات رذيله و آن مستلزم بخل باشد به حقوق واجبه و وظايف لازمه، لذا فرمايد: وَ اللَّهُ لا يُحِبُ: و خداى تعالى دوست نمى‌دارد، يعنى لازمه دوستى که انعام و افضال و احسان است منظور ندارد کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ: هر متکبرى را که به نعمت دنيا بر ديگرى سرکشى کند، فخر نماينده و نازنده بر اقران و امثال.
(آية 24)