آیه ۲۳ سوره حدید

سوره حدید(الحديد)، آیه ۲۳ · جزء ۲۷ · صفحه ۵۴۰

لِّكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

این بخاطر آن است که برای آنچه از دست داده‌اید تأسف نخورید، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشید؛ و خداوند هیچ متکبّر فخرفروشی را دوست ندارد!

معنی کلمات و عبارات
«لِکَیْ لا ...»: شما را بر این مسأله باخبر کردیم که تا. جهان را بدین خاطر چنین آفریدیم که تا. «فَاتَکُمْ»: از دست دادید. از دستتان بدر رفت (نگا: آل‌عمران / . «آتَاکُمْ»: به شما داد. به دستتان رساند. «مُخْتَالٍ فَخُورٍ»: (نگا: نساء / ، لقمان / ). مراد آیه این است که انسان بطور کلی غمگین یا شادمان نگردد، بلکه آیه انسان را رهنمود می‌فرماید به این که او دلبسته و شیفته و عبد و اسیر زرق و برق جهان نگردد، و خوشیها و ناخوشیهایش را گذرا بداند و آنها را جاودانه نپندارد، و مست ناز و نعمت، و یا زندانی بلا و مصیبت نشود، و بداند که او مسافری به سوی آخرت است و راه از نشیب و فراز برخوردار است.
نزول

سال ۱۷ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال

شأن نزول: شأن نزول آیات ۲۲ و ۲۳

امام صادق علیه‌السلام فرماید: هنگامى که سر مبارک حسین بن على علیه‌السلام را نزد یزید بن معاویه لعنه‌الله آوردند على بن الحسین و دختران امیرالمؤمنین علیهم‌السلام را نیز وارد بارگاه یزید نمودند و دست و کتف على بن الحسین در این هنگام به غل و زنجیر بسته شده بود. یزید به عنوان شماتت به على بن الحسین رو کرد و گفت: شکر و سپاس مر خدائى راست که پدر تو را به قتل رسانید. زین العابدین در پاسخ او فرمود: لعنت خدا بر کسانى باد که به چنین قتل ناروائى اقدام کردند. یزید از جواب على بن الحسین در خشم شد دستور داد گردن او را بزنند. على بن الحسین فرمود: اى یزید اگر تو مرا بکشى چه کسى این دختران رسول خدا صلی الله علیه و آله را به منازل ایشان در مدینه خواهد رسانید. در حالتى که آنان سرپرست و محرمى جز من ندارند. در اینجا خشم یزید فرو نشست و گفت: اى على بن الحسین جز تو دیگرى آنان را به منازل خویش نخواهد رسانید سپس دستور داد سوهانى حاضر کردند و خود با دست خویش به وسیله سوهان زنجیر گردن على بن الحسین را برید و از گردن او بیرون آورد سپس گفت: اى ابومحمد آیا می‌دانى چرا زنجیر را از گردن تو باز کردم. فرمود: بلى، خواست بدین وسیله منتى بر ما گذاشته باشى. یزید گفت: آرى به خدا قسم جز این قصد دیگرى نداشتم سپس این آیه را خواند «وَ ما أَصابَکمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کسَبَتْ أَیدِیکمْ؛ آنچه رنج و مصیبت به شما برسد از اثر اعمالى است که انجام داده اید». على بن الحسین فرمود: اى یزید این آیة درباره ما نازل نشده است بلکه این آیات (آیه ۲۲ و آیه ۲۳ این سوره) درباره ما نازل شده است و آن را قرائت کرد و فرمود: زیرا ما از آن کسانى هستیم که اگر چیزى از ما در این دنیا فائت شده و از دست برود، دلتنگ و آزرده خاطر نمى شویم و نیز اگر اقبال و خوبى به ما برسد شادخاطر و مغرور نگردیم.

تفسیر على بن ابراهیم.

در آن زمان چه می‌گذشت (۴ رویداد)
نکات آیه
۱ - انسان، به خاطر چیزى که از دست مى دهد، نباید ناراحت و غمگین شود. «لکیلاتأسوا على ما فاتکم» ۲ - انسان، در برابر برخوردارى ها و بهره مندى ها، نباید شادمانى کند. «و لاتفرحوا بما ءاتیکم» ۳ - ایمان و اعتقاد به تقدیر الهى (هر چیزى در زندگى بشر از قبل تعیین و در کتابى نوشته شده است)، باعث مى گردد که آدمى در مقابل رویدادها - چه خوب و چه بد - خود را نبازد. «ما أصاب من مصیبة ... لکیلاتأسوا على ما فاتکم و لاتفرحوا بما ءاتیکم» جمله «لکیلاتأسوا...» تعلیل براى آیه پیشین است; یعنى، ما این حقیقت را (هر حادثه اى از پیش مکتوب و مقدر شده است) بازگو کردیم; بدان جهت که معرفت و آگاهى به آن، باعث شود تا شما در برابر ناملایمات، غمگین نشوید و نیز در مقابل برخوردارى ها، شادمانى نکنید. ۴ - خداوند، آدم هاى خودپسند و فخرفروش را دوست ندارد. «و اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور» در جایى که شخص، گرفتار عجب و خودپسندى گردد، گفته مى شود: «اختال الرجل» (مصباح المنیر). بنابراین «مختال»; یعنى، فرد خودپسند. ۵ - عجب و خودپسندى، زمینه صفت فخرفروشى است. «و اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور» تقدیم «مختال» بر «فخور»، مى تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد. ۶ - بى اعتقادى به تقدیر الهى، باعث مى شود که رویدادهاى تلخ و ناگوار براى انسان، امرى غیرمنتظره باشد و وى را از پاى درآورد. «ما أصاب من مصیبة ... لکیلاتأسوا على ما فاتکم» ۷ - باورنداران به تقدیر الهى، برخوردارى ها و امکانات را نشانه شایستگى هاى خود پنداشته و دچار خودپسندى و فخرفروشى مى شوند. «لکیلا ... و لاتفرحوا بما ءاتیکم و اللّه لایحبّ کلّ مختال فخور» ۸ - غمگین شدن در ناملایمات و شادمانى کردن در برخوردارى ها، نشانه بى اعتقادى به تقدیر الهى است. «لکیلاتأسوا على ما فاتکم و لاتفرحوا بما ءاتیکم» «أسى» (مصدر «تأسوا») به معناى اندوهگین شدن و «فرح» (مصدر «لاتفرحوا») به معناى شادمانى کردن است. بنابراین «لاتأسوا»; یعنى، غمگین نشوید و «لاتفرحوا»; یعنى، شادمانى نکنید; زیرا آنچه به شما مى رسد - چه خوب و چه بد - قبلاً تعیین شده است.
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۹ - «حفص بن غیاث عن أبى عبداللّه(ع) قال: قلت: جعلت فداک فما حدّ الزهد فى الدنیا؟ قال: فقال: قد حدّ اللّه فى کتابه فقال عزّوجلّ: «لکیلاتأسوا على ما فاتکم و لاتفرحوا بما آتاکم»; [منبع: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۱۴۸; نورالثقلین، ج ۵، ص ۲۴۸، ح ۹۰.] حفص بن غیاث مى گوید: به امام صادق(ع) گفتم: فداى شما گردم، حدّ زهد در دنیا کدام است؟ امام(ع) فرمود: خداوند حدّ آن را در قرآن بیان نموده و فرموده: لکیلاتأسوا على ما فاتکم و لاتفرحوا بما أتاکم».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۶۰)
  • تفاخر، باعث سرمستی
  • تکبّر، زمینهساز سرمستی
  • هشدار خداوند به انسان از دچارشدن به خوشحالیهای غرورامیز+۱ آیه
  • سرور غافلانه انسان، سبب ناخشنودی خداوند
  • بخل، سبب محرومیّت از محبّت خداوند+۳ آیه
  • امر مردم به بخل، موجب عدم محبوبیّت در نزد خداوند+۳ آیه
  • تکبّر و فخرفروشی، از عوامل بخلورزی و دعوت به ان+۳ آیه
  • بخلورزی، از اوصاف اهل تفاخر+۳ آیه
  • دعوت دیگران به بخل، از اوصاف تفاخرکنندگان+۳ آیه
  • محرومیّت از محبّت خداوند، از اثار تفاخر+۲ آیه
  • عدم محبوبیّت تفاخرکنندگان به نعمت، در پیشگاه خداوند+۱ آیه
  • برخورداری از نعمت، از زمینههای تفاخر+۱ آیه
  • عُجب و خودپسندی، زمینه فخرفروشی+۲ آیه
  • گردنفرازی و فخرفروشی، از خصلتهای نکوهیده+۲ آیه
  • توجه به قدرت خدا و ناتوانی خویشتن، زمینه پرهیز از تفاخر+۱ آیه
  • اعتقاد به تقدیر الهی در برخورداری و عدم برخورداری از امکانات، از عوامل بازدارنده تفاخر+۳ آیه
  • بخلورزی و ترویج ان، از اثار تکبّر+۳ آیه
  • تکبّر، موجب محرومیّت از حبّ و دوستی خداوند+۲ آیه
  • امر به بخل، از اوصاف متکبّران+۳ آیه
  • بخلورزی، از اوصاف متکبّران+۳ آیه
  • حرمت بخلورزی و نکوهش شدید خداوند، از بخیلان+۲ آیه
  • حرام بودن دعوت مردم، به بخل+۲ آیه
  • ناپسند و ناروا بودن فخرفروشی+۴ آیه
  • حزن بر زوال نعمتهای دنیایی، فعلی ناپسند
  • عقیده به قضا و قدر، از عوامل رفع اندوه+۱ آیه
  • زوال نعمت، از عوامل حزن و اندوه
  • توجّه به مقدّرات الهی، مانع اندوه بر زوال نعمتهای دنیایی+۱ آیه
  • حرمت بخلورزی+۳ آیه
  • حرام بودن دعوت مردم به بخل+۲ آیه
  • ناروایی تفاخر و گردن فرازی+۵ آیه
  • ناروا بودن حزن بر از دست دادن نعمتهای دنیایی+۱ آیه
  • حرمت سرور و خوشحالی بی جا، به سبب امور دنیایی+۲ آیه
  • حرمت سرور و سرمستی ناحق+۶ آیه
  • اعتقاد انسان به تقدیر خداوند، مایه پرهیز وی از شادمانی غرورامیز، در صورت بهره مندی از عطایای الهی+۱ آیه
  • سرمستی و شادمانی غرورامیز، پس از بهره مندی از عطایای الهی، امری ناپسند و مذموم
  • متکبّران، بی بهره از محبّت خدا+۲ آیه
  • افسوس نخوردن بر از دست داده ها، از اوصاف زاهدان
  • ترک شادی به هنگام بهره مندیها و به دست اوردن مواهب دنیوی و فخرفروشی به داده های الهی، از اوصاف زاهدان
  • ایمان و اعتقاد به تقدیر الهی (نوشته شدن هر چیزی برای انسان از قبل) زمینه زهدورزی و عدم شادی بر برخورداریها و عدم ناراحتی در از دست دادنها+۱ آیه
  • خودپسندی و فخرفروشی، مانع زهدورزی
  • سرور و خوشحالی از امکانات دنیایی، زمینه فخرفروشی+۱ آیه
  • خوشحال شدن از امکانات مادی، زمینه تکبّر و غرور+۱ آیه
  • ایمان به تقدیر الهی، موجب دوری از سرور ناپسند، به هنگام برخورداری از امکانات مادّی+۱ آیه
  • برخورداری از نعمتهای دنیایی خداوند، موجب سرور انسان+۴ آیه
  • خودخواهی و خودبزرگ بینی، مایه بخل و ترغیب دیگران به ان+۳ آیه
  • خودپسندی، زمینه فخرفروشی بر دیگران+۲ آیه
  • غرور، عامل محرومیّت از محبّت خدا+۲ آیه
  • برخورداری از امکانات زندگی و رفاهی، مایه غرور و سرمستی+۶ آیه
  • توجّه به مقدّرات الهی، مانع غرور و خوشحالی بیجا+۱ آیه
  • غرور و خودپسندی، خصلتی ناپسند و مورد نکوهش+۳ آیه
  • ایمان به تقدیر الهی، مانع شادمانی غرورامیز و اندوه بی جا، در مقابل نعمتها و مصیبتها+۱ آیه
  • ایمان به قضای الهی در حوادث، موجب ارامش و رفع نگرانی انسان+۱ آیه
  • عقیده به مقدّر بودن مصیبتها، باعث اندوهگین نشدن برای از دست رفتهها+۱ آیه
  • اندوهگین نشدن بر از دست دادهها و شاد نشدن برای به دست اوردهها (زهد) فلسفه تقدیر مصیبتها+۱ آیه
  • بخل ورزی ادمی در معاشرتهای خود با دیگران، امری ناپسند+۳ آیه
  • اجتناب از تکبر و فخرفروشی در رفتار و معاشرت با دیگران امری پسندیده+۵ آیه
  • گردنفرازی و فخرفروشی، از خصلتهای نکوهیده+۲ آیه
  • گردنفرازی و تکبّر اشخاص، از خصلتهای نکوهیده و مورد سرزنش از سوی خداوند+۴ آیه
  • مُؤتی/ اسماوصفات+۲ آیه
  • نعمتها و موهبتهای الهی، مایه غرور و سرمستی و خودپسندی برخی انسانها+۵ آیه
واژه‌ها