اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن کان‌َ ذُو عُسرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلي مَيسَرَةٍ وَ أَن تَصَدَّقُوا خَيرٌ لَکُم إِن کُنتُم تَعلَمُون‌َ (280)
تفصيل کلام اينکه مديون چه دين از جهت استقراض باشد که مورد آيه است چه از جهات ديگر اگر متمکّن از اداء دين باشد و دائن هم مطالب باشد يا حالت مطالبه داشته باشد و لو حياء مطالبه نکند واجب فوري است که بايد اداء نمايد و تأخير و مسامحه در اداء گناه کبيره است هر چه تأخير اندازد موجب ازدياد معصيت ميشود حتّي بعضي از علماء که قاعده ترتب را تمام نميدانند عبادت منافيه با اداء دين را باطل ميدانند و اگر متمکّن هست لکن دائن مطالب نيست و راضي بتأخير است و لو واجب است بر مديون اداء دين لکن واجب موسع است فورا واجب نيست و در تأخيرش گناهي مرتکب نشده و اگر متمکّن نيست که مورد آيه است که ميفرمايد وَ إِن کان‌َ ذُو عُسرَةٍ يعني سخت است و متعسّر است در اداء و البتّه مستثنيات دين خارج است مثل خانه و اساس البيت و نفقه يک شبانه روز خود و واجب النفقه بمقدار شأن و زي‌ّ خود بر مديون واجب نيست که خانه و اساس البيت را بفروشد و دين
جلد 3 - صفحه 73
خود را اداء کند اگر چه جايز است و بر دائن حرام است مطالبه کند بلکه بايد صبر کند تا زماني که مديون متمکّن شود و اينست معناي فَنَظِرَةٌ إِلي مَيسَرَةٍ يعني مهلت دهد و انتظار کشد تا زماني که ميسور گردد، و اينکه حکم در جائيست که دين در ذمّه باشد و امّا اگر عين مال دائن نزد مديون موجود است دائن حق دارد از او بگيرد چنانچه اگر مديون بميرد ديون او تعلّق بترکه او ميگيرد و لو ترکه از مستثنيات دين باشد و دين مقدّم بر ارث است بنص آيات شريفه لکن اختيار تعيين دين در ترکه با وارث است نه با دائن و اگر ميّت ترکه ندارد بر وارث واجب نيست از مال خود ديون مورث را ادا کند و دائن حق مطالبه از احدي ندارد.
و ممکن است حاکم از مصارف بيت المال در صورتي که دين براي امر مشروعي باشد اداء کند از سهم زکاة که سهم غارمين باشد.
و اگر مديون زائد بر مستثنيات دين دارد لکن ديون بيشتر از موجودي است ديّان حق دارند از حاکم تقاضاي حجر کنند حاکم مديون را محجور ميکند از تصرف در مال و موجودي را تقسيم ميکند بحساب ديون بين ديّان.
و اگر احد ديّان عين مالش موجود باشد حق دارد آن را اخذ کند و ديگر ديّان در آن شرکت ندارند ولي بقيّه ديون در ذمّه مديون هست و مورد اينکه جمله آيه هست که هر وقت متمکّن شد بايد اداء کند و ديّان بايد صبر و انتظار داشته باشند تا زمان تمکّن و مديون اگر متمکّن از کسب و تحصيل مال باشد واجب است تحصيل کند و بقيّه را اداء کند.
و در هر صورت در مورد تعسّر و نداشتن مال ديّان افضل و احسن اينست که از دين خود صرف نظر کنند و بعنوان صدقه پاي مديون حساب کنند و ذمّه او را فارغ کنند چنانچه ميفرمايد وَ أَن تَصَدَّقُوا خَيرٌ لَکُم و ذخيره اخروي خود قرار دهند و در حساب خدا حساب کنند که بمراتب از استفاده دين نفعش بالاتر است،
جلد 3 - صفحه 74
إِن کُنتُم تَعلَمُون‌َ بمثوبات اخروي و فوائد دنيوي صدقه، و انظار چنانچه در حديث است
(من انظر معسرا او وضع عنه اظلّه اللّه تحت ظل‌ّ عرشه يوم لا ظل‌ّ الّا ظلّه)
و نيز دارد
(من انظر معسرا کان له بکل‌ّ يوم صدقة)
مروي در مجمع البيان است و بر طبق بسياري از اينکه فروع اخبار زيادي وارد شده که جمله‌اي از آنها را در برهان نقل فرموده با مثوبات زيادي.