1- کسى که هم فکر يا مطيع کسى باشد، از او محسوب مى‌شود. «آلَ فِرْعَوْنَ»
2- نظام اجتماعى در زمان فرعون، فرد محورى و استبدادى بود و همه به يک شخص منسوب بودند، «آلَ فِرْعَوْنَ» ولى در ديگر اقوام، نظام قبيله‌اى و قومى حاکم بود. قَوْمُ نُوحٍ ... قَوْمُ لُوطٍ
3- خداوند با مردم اتمام حجّت مى‌کند. جاءَ ... النُّذُرُ
4- در نظام فرعونى، انبيا، معجزات آنها و هشدارهاى الهى هم مورد تکذيب قرار گرفتند. «کَذَّبُوا بِآياتِنا کُلِّها»
5- سرنوشت بشر به دست خود اوست. کَذَّبُوا ... فَأَخَذْناهُمْ
جلد 9 - صفحه 365
6- اگر انسان تمام راه‌هاى حق را به روى خود مسدود کند، قهر الهى فرامى‌رسد.
«کَذَّبُوا بِآياتِنا کُلِّها فَأَخَذْناهُمْ»
7- با کسانى چون فرعون که اظهار اقتدار مى‌کنند، بايد مقتدرانه برخورد کرد.
«أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ»
8- همه‌ى قدرت‌ها رو به زوال و شکست است، تنها قدرت نفوذناپذير، قدرت اوست. «عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ»
9- قهر الهى همراه با قدرت و صلابت است. «أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ»
10- قهر الهى بر اساس کفر و لجاجت و تکذيب است و کفّار هر عصر هيچ امتيازى نسبت به پيشينيان خود ندارند. أَ کُفَّارُکُمْ خَيْرٌ ...
11- در شيوه‌ى تبليغ، به نحوى استدلال کنيد که تمام راه‌ها و فرضيه‌هاى دشمن را از دست او بگيريد. أَ کُفَّارُکُمْ خَيْرٌ ... أَمْ لَکُمْ بَراءَةٌ ... أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ
12- در شيوه‌ى ارشاد قرآن، تاريخ، تهديد، استدلال و اعتقاد به هم پيچيده است.
تاريخ: جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ ...، تهديد: أَخْذَ عَزِيزٍ ... سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ ...، استدلال:
أَ کُفَّارُکُمْ ... أَمْ ... أَمْ ...، اعتقاد: «السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السَّاعَةُ أَدْهى وَ أَمَرُّ»
13- ابّهت دشمن را بشکنيد، کفّار تنها ملاک‌هاى مادى را به حساب مى‌آورند و از قدرت‌هاى غيبى و الهى غافلند. نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ ... سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ
14- با دشمن مغرور، قاطعانه برخورد کنيد. «سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ»
15- عنصر کفر و تکذيب، در هر جمعيّتى وسيله‌ى پراکندگى است. سَيُهْزَمُ ...
يُوَلُّونَ الدُّبُرَ
16- اگر کفّار به جمعيّت خود مى‌نازند، بدانند که پراکنده مى‌شوند، «سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ» و اگر به حمايت از يکديگر دل خوش دارند، بدانند که همه فرار خواهند کرد. «يُوَلُّونَ الدُّبُرَ»
17- براى کافران، علاوه بر قلع و قمع دنيوى، قهر اخروى نيز در پيش است. «بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ»
جلد 9 - صفحه 366
18- سخت‌ترين مصيبت‌هاى دنيوى، نسبت به مصيبت‌ها و تلخى‌هاى آخرت چيزى نيست. «وَ السَّاعَةُ أَدْهى وَ أَمَرُّ»
19- شکست دنيوى کفّار، مقدّمه عذاب سخت‌تر آخرت است. سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ ...
السَّاعَةُ أَدْهى وَ أَمَرُّ