تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّا کُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (49)
آنگاه بيان عدل ذات يگانه خود را فرمايد:
إِنَّا کُلَّ شَيْ‌ءٍ: بدرستى که هر چيز را، خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ: آفريديم آن را در دنيا و آخرت به اندازه خود، يعنى به مقدار و مرتبه‌اى که لايق باشد او به حسب مقتضى حکمت و بر وفق مصلحت بدون نقص و مزيت در آن مرتبه تا موجب
جلد 12 - صفحه 391
خلاف حکمت نشود. بنابراين خلق عذاب و تقدير آن براى مشرکان و اهل عصيان نيز بر قدر استحقاق ايشان خواهد بود تا از دائره حکمت و مقتضاى عدل خارج نشود.
2- هر چيز را خلق فرموديم بر طريقى که مقدر بود در لوح محفوظ، و حکم ازلى به آن تعلق يافته بود بدون زياده و کم.
3- «قدر» به معنى اجل، يعنى هر چيزى را آفريده‌ايم به اجل معين مقرر که تقديم و تأخير نيابد.
4- ابن عباس گفته قرار داديم براى هر جنسى و صورتى و هيئتى که موافق و لايق اوست مانند خلق زنان براى مردان، لباس مرد را براى مرد، و لباس زن را براى زن «1»، بنابراين تلبس هر يک خاصه ديگرى خلاف و حرام است و غيره.
5- هر چيزى را آفريديم بر قدر معلوم مانند زبان براى تکلم و دست براى لمس و پا براى رفتن و چشم براى ديدن و گوش براى شنيدن و معده براى طعام و غيره، که اگر از اين زياده و کم باشد غرضى که به آن متعلق است تمام نشود.
تبصره: عده‌اى احاديث وارد شده در مذمت قدريه از جمله:
1- القدريّة مجوس امّتى «2» 2- لا يدخل الجنّة قدرىّ.
3- لعن اللّه القدريّة على لسان سبعين نبيّا «3».
و لذا اختلاف شد بين مجبّره که اشاعره باشند و بين مفوضه که معتزله باشند در مسمى بودن به قدريه، و هر يک از اين دو طايفه نسبت مى‌دهند قدريه را به ديگرى، و هر دو مخالف مذهب حق و استدلال هر يک به اين آيه از درجه اعتبار ساقط است.
«1» مجمع البيان ج 5 ص 194.
«2» سفينة البحار ج 2 (ذيل قدر) ص 409 (از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله). و براى تحقيق بيشتر و رواياتى که دلالت دارند بر عذاب قدريه، به بحار الانوار ج 5 باب 3 مراجعه شود.
«3» سفينة البحار ج 2 ص 409.
جلد 12 - صفحه 392
و شيخ صدوق رحمه اله فرمايد: اعتقاد ما اماميه در مسئله جبر و تفويض، فرمايش حضرت صادق عليه السّلام است: «لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين». «1» بيان: شيخ مفيد رحمه الله فرمايد: واسطه بين جبر و تفويض آنست که حق تعالى اقدار فرمود خلق را بر افعال، و متمکن ساخت ايشان را بر اعمال، و بيان فرمود براى ايشان حدود و رسوم را، و نهى فرمود ايشان را از قبايح بزجر و تخويف و وعد و وعيد؛ پس نه آنست که خدا چون متمکن ساخت بندگان را به افعال جبر نموده باشد ايشان را به افعال، و تفويض هم ننمود امور را به ايشان، زيرا بيان فرمود براى آنها حدود و رسوم را از امور معاصى و منکرات و نهى فرمود آنها را از شنايع و مقبحات و امر فرمود به محسنات امور، و بندگان مختارند در افعال؛ اينست فصل بين جبر و تفويض «2».