تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَ لْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَنْ يَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (283)
ترجمه
و اگر باشيد در سفرى و نيابيد نويسنده‌اى پس گروگانى بايد گرفته شود پس اگر امين داند بعضى از شما بعضى را پس بايد ادا کند آنکس که امين شده است امانت او را و بايد بترسد از خدا که پروردگار او است و کتمان نکنيد شهادت را و هر کس کتمان نمايد پس بدرستيکه او گناه کار است دلش و خدا بآنچه ميکنيد دانا است..
تفسير
در صورتى که نويسنده نباشد مثل آنکه شخص مسافر باشد و دست‌رس بنويسنده نداشته باشد پس خوب است براى اطمينان و رفع احتمال انکار از کسيکه ميخواهد باو قرض بدهد گرو بگيرد و کلمه رهان جمع رهن است چنانچه رهن بدو ضمه نيز جمع آنست و قرائت شده و بر هر تقدير خبر مبتداء محذوف است يعنى آنچه موجب اطمينان است در اين حال گروهائى است که دائنين بايد از مديونين اخذ نمايند و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که نيست رهن مگر آنچه قبض
جلد 1 صفحه 365
شده باشد ولى اين حکم در صورتى است که دائن از مديون اطمينان کامل نداشته باشد ولى در صورتى که حسن ظن باو داشته باشد و امين کند او را بر مال خود و بدون سند و گرو باو قرض بدهد که بمنزله امانتى است که اذن در تصرف آن داده شده است آنمديون هم بايد بشکر اين موهبت و بامر الهى ادا کند دين او را بعد از تمکن که آن بمنزله امانت است و در امانت خيانت روا نيست و بايد از خدا بترسد که پروردگار او است و بداند که در صورت انکار حق محسن و منعم بخود را که دائن و خدا است تضييع نموده علاوه بر خود هم ظلم کرده که اعتبار و آبروى خود را برده است و نبايد از اداء شهادت کتمان نمود در صورت تمکن از اداء و نبودن مانعى و تقاضاى صاحب حق و کسيکه با وجود اين کتمان نمايد گناه قلبى نموده است که از اعظم گناهان است در فقيه از حضرت باقر (ع) نقل نموده که فرمود کافر است قلبش بنظر حقير مراد آنستکه تصور نشود فقط زبانش گناه کار است که اداء شهادت نه نموده بلکه اين عمل کاشف از سوء سريره او است که راضى بتضييع حق برادر دينى خود شده است و در حديث مناهى پيغمبر (ص) وارد شده است که آنحضرت نهى فرمود از کتمان شهادت و فرمود هر کس کتمان شهادت نمايد خداوند گوشت او را بخورد خودش ميدهد در انظار مردم و خداوند باعمال عباد عالم است بر فرض کسى از کتمان شهادت شاهد مطلع نشود خداوند که ميداند او را بجزاى عمل خود خواهد رسانيد و از اين آيه ميتوان استفاده نمود که اوامر مذکوره در آيه قبل و اين آيه براى ارشاد است زيرا در صورت اطمينان و حسن ظن بطرف اجازه داده شده است که بدون سند و گرو باو قرض داده شود و در صورت عدم اطمينان و سوء ظن هم عقل حاکم است که نبايد بدون سند و گرو معامله نسيه نمود تا موجب تضييع مال و ايجاد اختلاف نشود و هر جا حکم شرع مطابق با حکم صريح عقل است بطوريکه اگرچه حکمت آن بيان نشده باشد عقل ادراک ميکند و وعده عقاب هم بر مخالفت آن داده نشده است امر ظهور در ارشاد پيدا ميکند و اينکه مراد از امانت دين است ممکن است از کلمه فاء که براى تفريع بر مطالب سابقه است استفاده شود علاوه بر آنکه مفسرين ذکر فرموده‌اند.